Home Column Maarten van Rossem

Column Maarten van Rossem

  • Gepubliceerd op: 23 april 2012
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Maarten van Rosseum

In mijn jeugd heb ik onder leiding van mijn opa, die in Delft woonde, verscheidene malen het Prinsenhof aldaar bezocht. Daarbij stonden wij altijd enige tijd stil bij de kogelgaten in de muur op de plaats waar Willem de Zwijger is doodgeschoten door Balthasar Gerards. Dan citeerde mijn opa onveranderlijk op eerbiedige toon de laatste, ontroerende woorden van de grondlegger van onze natie (‘Mijn God, heb medelijden met mijn ziel en met dat arme volk’), om vervolgens met enig dedain op te merken dat de kogelgaten oplichterij waren, veel later aangebracht door sensatiezoekers. De behandeling van deze kwestie werd afgesloten met een vrij gedetailleerde beschrijving van de gruwelijke dood van de moordenaar op de Grote Markt in Delft.

Vandaar dat het voor mij een lelijke schok was dat de historische werkelijkheid geheel niet in overeenstemming blijkt te zijn geweest met de apodictische uitspraken van mijn opa. Dat is althans de conclusie van een omvangrijk onderzoek naar de moord, dat is uitgevoerd in opdracht van de EO en Museum Het Prinsenhof. Het rapport liet geen enkele ruimte voor twijfel. Deskundige analyse van het contemporaine sectierapport maakte duidelijk dat het hart van Oranje zo ernstig was getroffen dat hij op slag dood moet zijn geweest. Hij kan dus helemaal niets meer hebben gezegd.

De door mijn grootvader zo geminachte kogelgaten daarentegen zijn wel historisch. De muur waarin de gaten zitten stond er ook al in 1584, en de proeven met loden kogels uit een pistool van hetzelfde type dat Gerards gebruikte maken duidelijk dat dergelijke kogels lichte inslagplekken in het pleisterwerk veroorzaken. Dat er nu twee forse gaten in de muur zitten is het werk van latere bezoekers die met hun vingers of wandelstokken in de inslagplekken hebben staan prikken.

Op het punt van de gaten had mijn opa dus ten dele gelijk. De verslagen van dit onderzoek in de media wekten de indruk dat nu definitief bekend is hoe het zit. Dat is wellicht toch wat voorbarig. De fameuze laatste woorden van de Zwijger dateren van de dag van de moord en niet van later. Bij de moord waren verscheidene getuigen, die allemaal in grote trekken diezelfde laatste woorden hebben gerapporteerd. Is het waarschijnlijk dat die in de paniek en verwarring na de moord een prettige overeenstemming hebben bereikt over zo’n fraaie historische leugen?

We weten niet hoe betrouwbaar het sectierapport is op grond waarvan de moderne onderzoekers hebben geconstateerd dat Willem van Oranje op slag dood was. Het is, kortom, niet volstrekt uitgesloten dat Oranje nog enkele seconden heeft geleefd. We weten het niet volkomen zeker, al is er wel twijfel gezaaid aan die laatste woorden. Fameuze laatste woorden zijn notoir onbetrouwbaar, maar met laatste woorden die op basis van diverse getuigenverklaringen op de dag zelf van de moord opduiken, ligt dat wellicht toch weer anders.

Dan die gaten. Akkoord: die muur stond daar dus ook al in 1584, maar hoe weten de onderzoekers zo zeker dat de twee diepe gaten die er nu zitten de uitgediepte oorspronkelijke lichte inslagen in het pleisterwerk zijn? Dat weten ze helemaal niet zeker; dat veronderstellen ze. Het enige wat we werkelijk zeker weten is dat we het helemaal niet zeker weten en waarschijnlijk ook nooit helemaal zeker zullen weten.

Daarbij komt dat de overlevering met die mooie laatste woorden veel aardiger is dan de huidige op-slag-doodtheorie. Elke geschiedenis heeft behoefte aan een mythische rand, of zo u wilt enige dubieuze details die onze historische verbeelding kunnen prikkelen. Als Oranje niets heeft gezegd, is het toch zo dat de directe omstanders het zeer waarschijnlijk achtten dat hij zoiets zou hebben gezegd. Kortom, ik geloof nog steeds dat mijn opa gelijk had.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer