Alle artikelen
Als het om een voorbeeldige marteldood gaat, wint Petrus het van Paulus. Volgens de overlevering werd ‘de sleutelbewaarder van de hemelpoort’ op zijn kop gekruisigd, op eigen verzoek. Dat maakte hem kampioen in zelfvernedering. Paulus daarentegen werd ‘gewoon’ onthoofd. Maar op het moment van executie spatte er melk in plaats van bloed op de kleren van de dienstdoende soldaat. En de legende wil ook dat het ontzielde hoofd van de dertiende apostel driemaal opstuiterde, waarna ter plaatse spontaan drie bronnen ontsprongen. In postume heiligheid deden de twee dus nauwelijks voor elkaar onder.
Zonder Petrus geen kerk, zonder Paulus geen christendom – althans, geen christendom voor niet-Joden. Zo is de betekenis van de twee samen te vatten. Petrus mag dan de steenrots zijn uit Mattheus (16:13-20), Paulus, ‘de apostel der heidenen’, is dé brenger van de blijde boodschap.
Niet alleen katholieken zagen in Paulus de voornaamste verkondiger; ook Luther erkende zijn schatplichtigheid aan hem. En ook volgens Friedrich Nietzsche kwam het allemaal door Paulus: het onzinnige geloof in de zaligheid en verrijzenis was geheel en al te danken aan deze schaamteloze profeet, aldus de negentiende-eeuwse filosoof met de hamer in zijn pamflet De antichrist. Paulus had van het geloof van een handvol slaven en ondermensen een religie voor de hele Romeinse mensheid gemaakt.
Misschien mag men Petrus en Paulus de Marx en Engels van het christendom noemen. Laatstgenoemden brachten enige orde in het ongeregelde zootje van het socialisme van hun dagen. En iets soortgelijks deden Petrus en Paulus voor ‘de Krestes-mensen’ van hun tijd. Het was vooral Paulus die met zijn talloze rondreizen de nieuwe leer propageerde. Maar hoe deed hij dat?
Het antwoord op deze vraag is te vinden in het nieuwste boek van classicus Fik Meijer: Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome. Meijer is bekend vanwege zijn boeken over de Romeinse Oudheid, waarin hij ons wil laten voelen en ruiken dat de klassieke tijd naast veel schoonheid ook een eigen onwelriekende geur had, vol wreedheid, kortzichtigheid en welgemeend eigenbelang.
Bijna geen keizer stierf in bed en het Romeinse Rijk verkocht, net als Amerika, als het even kon haar imperialistische veroveringen als bevrijdingsoorlogen. Dat weten we allemaal, dankzij Meijer. Wat leert de classicus ons nu over Paulus? Dat de apostel inderdaad het drammerige doordouwerskarakter had dat Nietzsche hem toedichtte? Dat alweer een reputatie uit de Oudheid het verdient een deuk op te lopen?
Meijer gaat vooral op zoek naar de methode-Paulus. Hij is niet zozeer uit op de psychoanalytische duiding van zijn hoofdfiguur, al komt deze wel en passant ter sprake. Meijer loopt alle grote zendingsreizen van de apostel na, en voor zover nodig beschrijft hij zijn leven.
Voor de biografie van Paulus in zijn vroege onwetende, heidense periode zijn volgens Meijer twee zaken van belang. Anders dan veelal wordt aangenomen, was hij geen Romeinse diaspora-Jood, maar werd hij geboren in Palestina. Hij kwam als Hebreeër ter wereld en groeide door omstandigheden op in Tarsus, in het zuiden van het huidige Turkije, als Romeins staatsburger.
In zijn eigen ogen was Paulus dus even Joods als bijvoorbeeld zijn medeapostelen Petrus en Jacobus. Hij was geen import, geen nieuwkomer, die zich later zomaar bemoeide met Joods-christelijke discussies over bijvoorbeeld wel of niet besnijden. Paulus had zogezegd evenveel Joods recht van spreken als de rest. Om zijn ongeëvenaarde en ongeremde geldingsdrang te begrijpen, mag dit gegeven volgens Meijer niet worden veronachtzaamd.
Evenzeer van betekenis is de datering van zijn ommekeer, van christenvervolger Saulus tot apostel Paulus. Deze begon al na de steniging van de heilige Stefanus, de eerste christenmartelaar, waarbij Saulus-Paulus aanwezig was. Daar viel het muntje. Later bedacht de apostel daar een wonder bij, waarin Jezus vanuit de wolken tot hem sprak: ‘Saul, Saul, waarom vervolg je mij?’ Het was een pr-stunt van de eerste orde, waarmee Paulus zijn gezag vestigde. ‘God besloot zijn Zoon in mij te openbaren,’ schreef Paulus in Galaten (1:15-17), niet geplaagd door valse bescheidenheid.
Maar wat was nu zijn methode? Meijers analyse van de drie grote missiereizen van de apostel leert daar behartenswaardige dingen over. Wanneer Paulus in traditioneel-klassieke plaatsen komt, stuit hij doorgaans op wat hij kwalificeert als bijgeloof. In het stadje Lystra, bijvoorbeeld, ziet de bevolking zijn collega Barnabas aan voor Zeus en Paulus krijgt van de autochtonen de bijnaam Hermes. Hun wonderdaden worden geïnterpreteerd volgens de regels van de heersende godsdienst. Niet Jezus, maar de afgoden triomferen, en bekering is niet aan de orde.
Een vergelijkbare kortsluiting tussen het gevestigde polytheïsme en het nieuwe christelijke monotheïsme manifesteert zich in Athene. Daar kan Paulus praten wat hij wil, maar de hoogontwikkelde stedelingen nemen deze provinciaal uit een uithoek van het Romeinse Rijk nauwelijks serieus. Zijn welbespraaktheid schiet tekort in dit Amsterdam van de Oudheid. In de proletarische havenstad Korinthe daarentegen, een soort Rotterdam van de klassieke wereld, heeft hij meer succes. De inwoners zien wel wat in de leer die een eeuwig leven belooft na al het zwoegen op de werf, in het bordeel of op het marktplein.
Welbeschouwd zit er een strategie achter de werkwijze van Paulus. Telkens weer trekt hij als vanzelf naar de minder geciviliseerde gebieden. Naar het gebied van de Galaten, bijvoorbeeld, waar nog halve Galliërs wonen, en naar het onherbergzame Macedonië. Hij mijdt de civilisatie, alsof hij op zoek is naar de zwakste schakels in het systeem van de oude heidense wereld, zoals later Lenin en Mao het kapitalisme braken op de plaatsen waar het nog amper tot wasdom was gekomen. Paulus’ methode is dezelfde als die van latere missionarissen die met een platenspeler naar China of donker Afrika afreisden om ter plekke de inboorlingen te imponeren en te overdonderen. Beginnen bij ‘de armen van geest’.
Tegelijkertijd wilde Paulus in het toenmalige centrum van de jonge christenheid, in Jeruzalem en Rome, erkend worden als the one and only. Om de vergelijking met het communisme nog even vast te houden: net als Lenin de Internationale wenste te domineren, hoopte Paulus de wereldbeweging van het christendom te bepalen. Het zou hem tijdens zijn Rome-reis de kop kosten.
Sympathiek was hij intussen niet. Men geeuwde bij zijn langdurige en zeurderige preken. Eén keer viel iemand zelfs door slaap overmand uit het raam van de derde verdieping en overleefde het ternauwernood, zo vertelt Meijer, met gevoel voor het kleinmenselijk leed dat al zijn boeken, inclusief dit, zo aangenaam maakt.
Paulus. Een leven tussen Jeruzalem en Rome
Fik Meijer
359 p. Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 19,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: De geldingsdrang van Paulus
Als het om een voorbeeldige marteldood gaat, wint Petrus het van Paulus. Volgens de overlevering werd ‘de sleutelbewaarder van de hemelpoort’ op zijn kop gekruisigd, op eigen verzoek. Dat maakte hem kampioen in zelfvernedering. Paulus daarentegen werd ‘gewoon’ onthoofd. Maar op het moment van executie spatte er melk in plaats van bloed op de...
BOEKEN: De huizenhoge burenruzie in het Jodendom
Het doel van Aan de Vooravond, de briljante geschiedenis van het Europese Jodendom in het Interbellum, is uiterst ambitieus. De Britse historicus Bernard Wasserstein wil de cultuur laten zien van de tien miljoen joden in het Europa van 1939. Zo neemt hij afstand van de Holocaust-historiografie, voor zover die op de daders is gericht. ...
BOEKEN: Kostbare kaarten
Kaarten zijn niet alleen onmisbaar voor het leren kennen van een onbekend gebied. Ze zijn onontbeerlijk bij militair-strategische operaties, worden gebruikt bij juridische geschillen en zijn nuttig voor het openbaar bestuur, zoals wanneer grondbelastingen geheven moeten worden. Maar kaarten zijn ook vooral erg mooi en daardoor geliefde prestigeobjecten. Dat was al zo in de...
BOEKEN: Eichmann was trots op zijn daden
‘Ik heb nergens spijt van! […] Ik moet u eerlijk zeggen: als wij van de 10,3 miljoen Joden […] er 10,3 miljoen hadden gedood, dan zou ik tevreden zijn geweest […]. Nu door de nukken van het lot het grootste deel van deze 10,3 miljoen Joden in leven is gebleven, zeg ik tegen mezelf:...
SIGNALEMENTEN
HITLER Hitler als kunstenaar. Wenen 1907-München 1919 Lambert Giebels 175 p. Balans, € 18,95 Lambert Giebels, biograaf van Beel en Soekarno, overleed in oktober vorig jaar. Deze biografische schets van de eerste dertig levensjaren van Hitler is bezorgd door zijn zoon journalist Robert Giebels en leest erg prettig. Het charisma van Adolf Hitler. Hoe hij...
BOEKEN: Girl power
Vier jonge vrouwen die in het Londen van 1952 moorden oplossen. Dat is heel kort samengevat de inhoud van de korte detectiveserie The Bletchley Circle, die onlangs te zien was op de Britse televisie. In deze unieke versie van girl power avant la lettre gaat het niet zozeer om de seriemoorden, maar des te meer...
FILM: Op zoek naar een extatische ervaring
Het is de droom van iedere onderzoeker: een ontdekking doen waarover de wereld de adem inhoudt. Het overkwam de drie Franse amateurspeleologen Jean-Marie Chauvet, Eliette Brunel Deschamps en Christian Hillaire in 1994. Op zoek naar verborgen grotten in de Ardèche voelden zij op een rotsige helling een vleugje wind langs hun gezicht. De lichte...
FILM: Signalementen
Egypte Discovery Channel, € 26,99 In het Rijksmuseum van Oudheden loopt nog tot maart volgend jaar de tentoonstelling Het Egypte van Hollywood. Daar is te zien hoe Hollywood sinds de uitvinding van de film met farao’s, mummies en vooral Cleopatra aan de haal is gegaan. Wie wil weten hoe het er in het oude Egypte...
TENTOONSTELLING: Stad van de groene ontdekkingen
Sinds een jaar ben ik de gelukkige bezitter van een volkstuin in Amsterdam. Daarom meldde ik me deze herfst bij het plaatselijke ROC voor een cursus tuinieren. Ruim de helft van de cursisten bestond uit dames op leeftijd, en dat is precies het publiek dat rondloopt op de tentoonstelling Leydse Weelde in Museum Boerhaave. Ze...
WEBSITE: ‘U liefe vrou lisbet klaes’
‘Bemijnde man ick wenste wel dat als het goodt beliefde dat de reis al gedaen was en dat ghij met lief weer tuis waert,’ schreef Liesbeth Klaes op 1 april 1664 uit Rotterdam. Wie meer wil lezen over het dagelijkse, vaak harde leven in de zeventiende en achttiende eeuw kan nu terecht op http://gekaaptebrieven.nl/....
De hopeloze strijd van de Rotterdamse bootwerkers
De Rotterdamse haven krimpt. Rond 1900 groeide de Rotterdamse haven explosief, maar de werkgelegenheid van arbeiders kwam steeds meer onder druk te staan
LEZERSFORUM: ‘Duitsland heeft veel positiefs opgeleverd’
DE STELLING VAN DEZE MAAND: ‘Bismarck had Duitsland beter niet kunnen verenigen’ ‘Duitsland is inmiddels de ruggengraat van Europa. Helaas waren er twee wereldoorlogen nodig om zover te komen,’ schrijft Fred Westen. Hij is het niet eens met de stelling van deze maand, die luidt: ‘Bismarck had Duitsland beter niet kunnen verenigen.’ Een meerderheid...
