Home Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen over de tijd

Annegreet van Bergen

Schrijfster en journalist

Gepubliceerd op: 23 december 2015

Update 12 april 2023

Tot 1884 had elke plaats zijn eigen klok. De introductie van de wereldstandaardtijd was dan ook een innovatie zonder weerga, vindt Annegreet van Bergen. Sindsdien regeert de gemeenschappelijke tijd. Eind jaren zeventig van de vorige eeuw had ik een leuke studentenbaan als kandidaat-assistent van professor Hans van den Doel. Ik las boeken en werkte stapels stencils door. Ik schreef samenvattingen en artikelen, die ik uittikte op een logge Remington die we met een aantal collega’s moesten delen. We hadden wel een eigen telefoon, een grijs exemplaar met kringeltjessnoer en draaischijf. Maar beeldschermen en pc’s waren nog niet tot de universiteit doorgedrongen. Wanneer ik de zinnen wilde verzetten pakte ik daarom de telefoon en belde ik 002 - zoals ik nu tussen de bedrijven door op Facebook kijk. Een bedaarde vrouwenstem zei dat het bij de volgende toon 16 uur, 10 minuten en 50 seconden was; elke tien seconden werd de tijdmelding aangepast. Ook al wist ik hoe laat het was, toch belde ik 002. Wie kon ik anders bellen? Voor zover mijn Amsterdamse studentenvrienden telefoon hadden, waren ze overdag niet thuis. Mijn moeder in Enschede kon ik alleen via tussenkomst van een telefoniste spreken. Zo ging dat op veel kantoren, want anders zou het interlokale bellen te veel in de papieren lopen. 002 werd in 1980 liefst 130 miljoen keer gebeld. Deels als pauzenummer, maar ook omdat klokken nog niet zo alomtegenwoordig waren als nu. Je had geen smartphone, computer, dvd-recorder, thermostaat of oven waarvan het beeldschermpje de tijd meldt. Bij ons thuis hadden we vroeger slechts twee klokken: een grote wekker naast het ouderlijk bed en een klein gifgroen wekkertje op de schoorsteenmantel. Omdat mijn ouders volgelingen waren van de Stichting Goed Wonen, kwamen pendules, staartklokken en andere uurwerken vol tierelantijnen er bij ons niet in.
002 werd in 1980 130 miljoen keer gebeld
Pas toen we midden jaren zestig tijdens onze eerste buitenlandse vakantie in Denemarken een strak vormgegeven exemplaar hadden gekocht, hadden wij een heuse klok. Toen ook hadden mijn oudste zusje en ik ieder een eigen horloge. Dat was hét grote cadeau voor je twaalfde verjaardag, waar ik jaren naar had uitgekeken. Een horloge was in mijn kinderjaren een kostbaar bezit, maar dat was niets vergeleken met honderd jaar eerder, toen horloges zo prijzig waren dat gewone arbeiders ze zich niet konden veroorloven. In Amerika waren er daarom watch clubs – een soort loterijen waarvan de leden elke week een bepaald bedrag inlegden waarmee ze een lot kochten. Zat er voldoende geld in de pot om een horloge te kopen, dan werd er een lot getrokken en ging het horloge naar de eigenaar van het winnende lot.

Kloktijd en stiptheid werden eind negentiende eeuw steeds belangrijker. In 1884 was de wereldstandaardtijd ingevoerd. Nu vinden wij het niet meer dan normaal dat de wereld in 24 tijdzones is verdeeld, maar de introductie van deze standaardtijd was een innovatie zonder weerga. Tot 1884 wezen de plaatselijke openbare klokken twaalf uur op het moment dat dáár de zon naar het hoogste punt was geklommen. Alleen al in Noord-Amerika bestonden er 144 officiële verschillende tijden. Dat was geen probleem toen mensen met paard en wagen reisden, maar dat veranderde toen er regelmatige treindiensten kwamen tussen verschillende steden en er uurwerken op de perrons verschenen. Het meten van de tijd heeft de mensheid veel hoofdbrekens en inventiviteit gekost. De meest primitieve klokken waren zonneuurwerken: niet meer dan een in de grond geslagen stok waarbij aan de lengte van de schaduw het uur van de dag werd afgelezen. Later kwamen er waterklokken, zandlopers, raderuurwerken, slingeruurwerken, en nu vooral elektrische en elektronische klokken. ‘Handboeien van onze tijd’ werden de eerste horloges genoemd. Inderdaad: de klok regeert, het is gedaan met onze handelingsvrijheid. Al jong worden kinderen onderworpen aan een streng tijdsregime. Zo ook kleinzoon Karel (2009). Dat lieve kind droomt aan de ontbijttafel nog half, maar zo jong als hij is, toch moet ook hij opschieten om op tijd op school te zijn. Hoe leg je zo’n joch uit dat hij nog vijf minuten heeft om zijn boterham op te eten? Zijn ouders haalden een zandloper van stal en nu jut dat eeuwenoude instrument Karel op en dwingt het hem in het gareel. Straks zullen het de wijzers van de klok zijn, niet veel later de digitale tijdmelders op displays. Maar het lijkt me uitgesloten dat hij ooit nog 002 (nu 09008002) zal bellen. Annegreet van Bergen is econoom en journalist.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 1 - 2016

Nieuwste berichten

Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Artikel

De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De Pacificatie van Gent wordt wel gezien als een eerste onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Katholieken en protestanten, steden en adel verenigden zich om de muitende soldaten van het Habsburgse leger het land uit te krijgen. Maar waren de ondertekenaars wel zo eensgezind? Op 8 november 1576 schalden de trompetten over de Botermarkt in Gent. Een...

Lees meer
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
VWO-leerlingen tijdens hun eindexamen, 8 mei 2026.
Opinie

Geschiedenisonderwijs dreigt staatsopvoeding te worden 

Geschiedenislessen in de bovenbouw van het middelbaar onderwijs zullen vanaf 2030 zijn gericht op het opvoeden van leerlingen tot goede burgers met bepaalde gewenste opvattingen. Dat wil tenminste de commissie die de concept-examenprogramma’s heeft opgesteld in opdracht van het ministerie van OCW. Het vak geschiedenis dreigt hiermee te verworden tot staatspedagogiek.  De concept-examenprogramma’s voor het...

Lees meer
Loginmenu afsluiten