Alle artikelen
Het is door een stom toeval dat de nalatenschap van Marina Petrovna Romanova, de achternicht van de laatste Russische tsaar, in Nederlandse handen kwam. Schrijver Agnies Beelaerts van Blokland had de vorstin, die toen in de Provence woonde, in 1949 opgezocht. Toen zij in 1983 op goed geluk nog eens langsging, bleek Marina twee jaar daarvoor overleden. ‘De deuren en ramen stonden wijd open en vele brieven en foto’s en papieren waren de tuin in gewaaid.’ Beelaerts raapte zo veel mogelijk documenten bij elkaar en nam die mee naar Nederland. De slaviste Martine Artz gebruikte dit materiaal en publiceerde onlangs een biografie van de keizerlijke vluchtelinge.
Geboren in Nice, maar opgegroeid in grote weelde aan het Russische hof, maakte Marina nog het Rusland mee zoals we dat kennen uit negentiende-eeuwse romans, met prachtige paleizen, slaperige landgoederen en een ongekend ontzag voor God, tsaar en vaderland. Nicolaas II mocht zij oom Nicky noemen, maar tegelijkertijd zag ze hoe zelfs de hoge adel voor de tsaar knielde en kroop. Het was nog de tijd dat als Marina iets tegen haar moeder wilde zeggen, ze zich tot haar njanja moest wenden, die dan op haar beurt een hofdame benaderde. Deze kon dan beoordelen of de grootvorstin op dat moment genegen was haar dochtertje te zien. Meestal niet.
Een groot stilist is Artz niet. Haar tekst wordt ontsierd door opmerkingen in de trant van: ‘zoals beschreven in het vorige hoofdstuk’ en ‘nu zijn naam toch is gevallen is het wellicht goed’. Toch is dit een boeiend boek, omdat het de geschiedenis vanaf de zijlijn belicht. Het emotionele belang van de Krim voor Russen of de omgangsvormen van de oude Russische adel kenden we wel, maar niet gezien vanuit het perspectief van iemand die in feite niet meer dan een toeschouwer was. Marina heeft Raspoetin gekend en vond hem een aardige man; ze maakte de Russische Revolutie mee en de vernedering en later de moord op de tsaar en zijn familie. Later is ze nog diverse keren benaderd om te vertellen of ze geloofde dat de jongste dochter van de tsaar aan de moordpartij van de bolsjewieken was ontsnapt – als kind had ze tenslotte nog met Anastasia gespeeld. Marina wees Anna Anderson – die zich voordeed als Anastasia – aan als een bedriegster. Decennia later gaf een DNA−test haar gelijk.
Voor de rest was Marina nogal goedgelovig en zelfs nadat ze in 1919 naar Parijs was gevlucht, dacht ze werkelijk dat Lenin en zijn trawanten snel tot inkeer zouden komen en de Romanovs weer op de troon zouden laten. Zo was het tenslotte al drie eeuwen lang gegaan. Ook anderszins was ze naïef. Omdat niemand haar ooit had tegengesproken, dacht ze dat ze een kunstenares was. Ze verwachtte in Frankrijk tot grote roem te stijgen met het schilderen van iconen en sentimentele madonna’s. Hoewel dat niet lukte, hield ze de moed erin. Ook nadat haar het hoofd op hol was gebracht en haar portemonnee was leeggetrokken door een huwelijkszwendelaar.
In 1927 trouwde ze met Alexander Golitsyn, een Russische emigrant die zijn kostje verdiende als tuinman in Cannes, maar ook een telg uit een oud adellijk geslacht en de zoon van de laatste premier onder Nicolaas II. Met hem trok ze naar de Provence en woonde ze in een afgelegen huis, waar ze van de restanten van een dertiende-eeuws klooster een kapel liet bouwen. Volgens de biograaf was het een mariage blanc en zou Marina in 1981 als maagd gestorven zijn. Zeker is in elk geval dat dit excentrieke stel van oude Russische adel in bittere armoede heeft geleefd, dromend van het onoverwinnelijke vaderland.
Hans Renders is directeur van het Biografie Instituut (rug) en bespreekt elke maand een recent verschenen biografie
Het leven van vorstin Marina Petrovna Romanova 1892-1981
Martine Artz
240 p. Pegasus,
€ 22,90
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN Een keizerlijke vluchtelinge
Het is door een stom toeval dat de nalatenschap van Marina Petrovna Romanova, de achternicht van de laatste Russische tsaar, in Nederlandse handen kwam. Schrijver Agnies Beelaerts van Blokland had de vorstin, die toen in de Provence woonde, in 1949 opgezocht. Toen zij in 1983 op goed geluk nog eens langsging, bleek Marina twee jaar...
‘In de Verlichting ging het om het wereldbeeld’
Algemeen wordt de achttiende eeuw aangemerkt als de Verlichte periode, maar de idealen van deze tijd kregen al eerder voet aan de grond. In Historisch Nieuwsblad (1/2005) betoogt Jan Dirk Snel dat Newtons geschrift Principia, gepubliceerd in 1687, als beginpunt zou kunnen worden aangemerkt. De Verlichting kan namelijk beschouwd worden als reactie op de Wetenschappelijke...
IN BEELD: Tastbaar verleden
Op veel plaatsen in ons land liggen de sporen van de Tweede Wereldoorlog nog aan de oppervlakte. Historisch Nieuwsblad organiseert een reis onder leiding van publicist en televisiemaker Ad van Liempt langs plaatsen waar het verleden nog tastbaar is. Bekijk het beeldverslag hier. In de toelichting bij de foto’s vertelt Van Liempt wat er aan...
De perfecte genocide
Tussen 1915 en 1917 vermoordde de Ottomaanse regering 1,5 miljoen Armeense onderdanen. Vanuit het oogpunt van de daders was deze volkenmoord een groot succes. Niet alleen vanwege de efficiënte uitvoering, maar ook omdat bijna alle schuldigen vrijuit gingen en de wereld hun misdaad snel vergat. ‘Wie heeft het vandaag de dag nog over de...
Rome viel niet in één dag
Volgens de overlevering verwoestte een horde barbaren in 410 het glorieuze Rome. In werkelijkheid viel dat reuze mee. Maar het kwam een aantal kerkvaders goed uit om het drama zwaar te overdrijven. Zelfs in Bethlehem kwam de klap hard aan. Kerkvader Hieronymus, die er een klooster leidde, was er kapot van. ‘Ik kreeg een verschrikkelijk...
Discussies over het nut van de Eerste Kamer zijn zo oud als het instituut zelf
Sinds de instelling van de Eerste Kamer in 1815 vlamt regelmatig de discussie op over het nut van dit instituut. Toch zijn tegenstanders er nooit in geslaagd het op te heffen. Afschaffing van de Eerste Kamer is immers alleen mogelijk met instemming van de Eerste Kamer zelf. Hoe leg je een buitenlander uit dat het...
Zelfbenoemde held van de Arabieren
De jonge Britse officier Thomas Edward Lawrence poseerde als genius achter de Arabische Opstand van 1916-1917. Dat was bezijden de waarheid, maar kwam de geallieerden goed uit. Zo werd ‘Lawrence of Arabia’ een wereldberoemde held. Het is 18 september 1914; de Grote Oorlog is anderhalve maand oud. De 500.000ste soldaat is gesneuveld. In Oxford maakt...
Een heel normaal land
De exploderende welvaart in het naoorlogse Nederland werd lange tijd voorgesteld als een unieke ontwikkeling. Maar volgens Maarten van Rossem was die eigenlijk niet zo bijzonder. Andere West-Europese landen maakten dezelfde veranderingen door. De belangrijkste historische verandering in Nederland na de Tweede Wereldoorlog was de sterke welvaartsgroei. Die wordt meestal louter toegeschreven aan de ‘Gouden...
Het old boys network van de Wisselbank
Ooit was de Amsterdamse Wisselbank een baken van stabiliteit dat internationale handel mogelijk maakte. Maar toen begonnen de commissarissen onderhands onverantwoorde leningen te verstrekken en het ene gat te vullen met het andere. Toen de bank aan de rand van de afgrond stond, moesten tegenstribbelende burgers bijspringen. Eduard ’t Hoen was nog maar kort president-commissaris...
BOEKEN: Nederland moest na de val van de Muur snel bijleren
Na de val. Nederland na 1989 Hanco Jürgens 208 p. Uitgeverij Vantilt, € 19,89 Toen er in juni 1994 een nieuwe voorzitter voor de Europese Commissie werd gekozen als opvolger van de Fransman Jacques Delors, stond (bijna oud-)premier Lubbers te trappelen. Zijn fraaie staat van dienst maakte hem tot een logische kandidaat –...
BOEKEN: Het eigenzinnige leven van Marie Anne Tellegen
Vrouw achter de troon Marie Anne Tellegen 1893-1976 W.H. Weenink 460 p. Boom, € 24,90 De beroemde foto waarop Marie Anne Tellegen (1893-1976) achter koningin Juliana staat terwijl de vorstin in 1954 het Statuut voor het Koninkrijk met de West tekent, siert het omslag van haar zojuist verschenen biografie. Tellegen ziet er streng uit: zwart...
BOEKEN: Bosatlas toont cultureel verleden van Nederland
De Bosatlas van het cultureel erfgoed 416 p. Noordhoff Uitgevers bv, € 119,95. Voor korting zie p. 83 ‘Erfgoed’ zal nooit sexy klinken. Het is een ambtelijk containerbegrip. Zeker nu onder erfgoed niet alleen tastbare objecten worden verstaan, maar ook cultuur, tradities en gebruiken: het immateriële erfgoed. Geen probleem voor de makers van de nieuwste...
