Wat deed het Nederlandse Rode Kruis (NRK) tijdens de Tweede Wereldoorlog – en misschien nog wel belangrijker: wat deed het niet? Tijdens de laatste bijeenkomst in de lezingenreeks ‘Helden en Schurken’ stond de omstreden rol van het NRK tijdens de oorlogsjaren centraal. Clairy Polak ging in gesprek met Ad van Liempt, die een boek schreef over 150 jaar Rode Kruis in Nederland, en Regina Grüter, die werkt aan een monografie over het NRK in en rond bezettingstijd. ‘Het wordt erg moeilijk om veel positiefs te zien in de rol van het Nederlandse Rode Kruis in oorlogstijd’, stelt historica Regina Grüter, zelf jarenlang hoofd van de afdeling Oorlogsnazorg van het NRK, waar ze kennismaakte met een archief vol gevoelig materiaal. Journalist Ad van Liempt, die in zijn recent verschenen boek Hier om te helpen. 150 jaar Nederlandse Rode Kruis een hoofdstuk wijdde aan de oorlogsjaren, is het roerend met haar eens: ‘Er zijn wel individuen en groepen die zich hebben uitgesloofd, maar het dagelijks bestuur was aan handen en voeten gebonden.’ Lang wisten zowel de leiding van het huidige NRK als het grote publiek nauwelijks iets af van deze periode. Na zeventig jaar lijkt de tijd echter rijp voor een confrontatie met dit pijnlijke verleden.

Geen verzetshouding

Al in de zomer van 1940, toen Nederlanders die zich in Vichy-Frankrijk bevonden gerepatrieerd moesten worden, ging het hoofdbestuur van het Nederlandse Rode Kruis eenvoudig mee in de maatregelen van de Duitse bezetter. Joden mochten officieel de demarcatielijn met bezet Frankrijk niet over, en het NRK maakte een formulier waarop deze Nederlanders moesten invullen of ze wel of niet Joods waren. Grüter vertelt dat het dagelijks bestuur van het NRK, dat vanaf het begin van de bezetting het heft in handen nam, het nooit direct tegen de Duitsers heeft opgenomen. Integendeel: ze legden zich snel bij de nieuwe situatie neer. Zo werden Joden uit het ledenbestand van de organisatie verwijderd, Joodse donoren uit de Bloedtransfusiedienst – een onderafdeling van het NRK – gezet, en kwam het hoofdbestuur niet in opstand tegen de vervolging van Joden en politieke gevangenen.

Tegenwoordig zien we het Rode Kruis als humanitair, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog stond de burger nog helemaal niet centraal

Grüter: ‘Er was geen internationale overeenkomst – geen mandaat – om de burgerbevolking te helpen. Het Nederlandse Rode Kruis was ontzettend gezagsgetrouw en deed dit dan ook niet.’ Van Liempt vult aan: ‘Wat we niet moeten vergeten is dat de organisatie een verlengstuk was van de Militair Geneeskundige Dienst (MGD), van het leger. Tegenwoordig zien we het Rode Kruis als humanitair, maar tijdens de Tweede Wereldoorlog stond de burger nog helemaal niet centraal.’ Hoewel burgers wel degelijk werden geholpen, bijvoorbeeld als zij gewond waren geraakt bij een bombardement, lag hierover dus officieel niets vast in de Geneefse Conventie. Vrijwilligers door heel Nederland waagden hun leven, maar het hoofdbestuur liet het afweten toen het erop aankwam. Van Liempt: ‘Het bestuur bestond voor de ene helft uit edellieden en voor de andere helft uit militairen. Daar moet je geen verzetshouding van verwachten.’

Worstelen met neutraliteit

Wat betreft de kwalijke rol van de organisatie tijdens de oorlog ligt het accent duidelijk bij het dagelijks bestuur, aldus Grüter. Ze onderzocht echter ook de plaatselijke afdelingen: ‘Die opereerden vrij autonoom, soms zelfs tegen het hoofdbestuur in. Die hebben veel gedaan voor de gewone burgers. Wat er bij de afdelingen plaatsvond, was veel positiever dan wat er in Den Haag gebeurde.’ Op de vraag van Clairy Polak of ze daarmee de negativiteit rond de rol van het NRK nuanceert, antwoordt Grüter voorzichtig bevestigend. Van Liempt: ‘De Tweede Wereldoorlog was een tijd van vele spanningen en dilemma’s voor het Nederlandse Rode Kruis.’ Hoewel neutraliteit het wezen van de organisatie is, was juist die neutraliteit altijd erg lastig, stelt hij. Vooral toen tijdens de oorlog neutraliteit op eigen bodem moest worden gehandhaafd.

Vrijwilligsters werden bedreigd: hun hoofd zou worden kaalgeknipt

Dat het Nederlandse Rode Kruis voortdurend worstelde met die neutraliteit, blijkt uit tal van voorbeelden. In de meidagen van 1940 hielp de organisatie nog zowel Nederlandse als Duitse soldaten. Later werd dat moeilijker. De situatie in Dordrecht in 1944 maakte indruk op Grüter: ‘Dordrecht werd in die tijd onderdeel van het nieuwe front. De plaatselijke afdeling van het Rode Kruis ging hulp verlenen, aan de geallieerden én de Duitsers. De bevolking vond dat hulp aan de vijand. Vrijwilligsters werden bedreigd: hun hoofd zou worden kaalgeknipt. Voor hen was hun missie echter belangrijker. Zij gingen door met helpen.’

Dappere individuen

Het viel Grüter tijdens haar onderzoek op dat er ogenschijnlijk geen enkele zorg uitging naar de situatie van de Joodse Nederlanders. ‘Het hoofdbestuur heeft gefaald jegens de Joden en politieke gevangen. Pijnlijk is ook dat we weten dat ze het niet eens hebben geprobéérd.’ Of we dan kunnen spreken over collaboratie met de Duitsers, vraagt Polak zich af? Van Liempt denkt niet dat die term op het Nederlandse Rode Kruis van toepassing is. Hij benadrukt dat het NRK moet worden beoordeeld als de militaire organisatie die het destijds was. ‘Maar het Rode Kruis heeft wel verzuimd op te komen voor de mensen die hun hulp het hardst nodig hadden.’

Het Nederlandse Rode Kruis heeft verzuimd op te komen voor de mensen die hun hulp het hardst nodig hadden

Zowel Van Liempt als Grüter benadrukken hoezeer de handelingen van het NRK – dagelijks bestuur én plaatselijke afdelingen – vaak een kwestie van individuele actie waren. Van Liempt: ‘Er is alle reden tot wrok van de slachtoffers jegens het Nederlandse Rode Kruis, maar de organisatie was zo vertakt, er waren zoveel verschillende afdelingen. Hét Rode Kruis bestond niet in de oorlog. Dappere individuen waren zeer belangrijk. Als je gaat generaliseren, verlies je dat uit het oog.’ Sietske van der Veen is historica en freelance journalist. Ze schreef haar afstudeerscriptie over de motieven van de verpleegsters van de Nederlandse Ambulance voor het oostfront die onder druk van de Duitse bezetter door het Nederlandse Rode Kruis werd uitgerust. Momenteel werkt ze aan een wetenschappelijke publicatie over het onderwerp. Hier om te helpen. 150 jaar Nederlandse Rode Kruis van Ad van Liempt bestelt u hier. Het boek van Regina Grüter verschijnt naar verwachting in november. Lees hier meer over haar onderzoek.