Alle artikelen
In 1914 was de fotografie al behoorlijk ontwikkeld. Sluitertijden waren korter geworden, er waren handzame camera’s op de markt, er werd volop geëxperimenteerd met kleurenfoto’s, en er waren tal van professionele fotografen.
Bovendien begonnen kranten en weekbladen steeds meer foto’s af te drukken. Daarnaast bestond er een omvangrijke geïllustreerde pers: weekbladen die het grote publiek bedienden met overvloedig beeldmateriaal, voorzien van beknopte onderschriften en vergezeld van korte artikelen.
Nadat de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken, had het dus voor de hand gelegen dat de Europese pers veelvuldig gebruikt had gemaakt van foto’s om het verloop van de strijd in beeld te brengen. Hoewel dit in een neutraal land als Nederland wel gebeurde, werd in de oorlogvoerende landen slechts spaarzaam gebruikgemaakt van foto’s, en was evenals in de negentiende eeuw de hoofdrol weggelegd voor illustratoren: tekenaars en schilders die thuis, soms op basis van situatieschetsen en foto’s, verbeeldden wat er aan het front gebeurde, of zou moeten gebeuren.
In De zwaardjaren beschrijft Paul Moeyes het werk van deze oorlogstekenaars uitvoerig. Zijn verklaring voor het uitbundig gebruik van getekend en geschilderd materiaal is eenvoudig: ‘De kracht van de tekenaar lag in diens absolute beeldregie.’ De illustrator kon de vijand zwartmaken voor propagandistische doeleinden, maar hij kon ook het heldendom van de eigen troepen bejubelen, terwijl de gruwelijke en onsmakelijke aspecten van de oorlog konden worden weggelaten of verzacht.
Aan de hand van overvloedig illustratiemateriaal laat Moeyes zien hoe dit in zijn werk ging. Hoewel het propagandistische aspect in de pers van de oorlogvoerende landen uiteraard de boventoon bleef voeren, veranderde er in de loop van de oorlog wel iets. Aanvankelijk stonden de prenten nog bol van negentiende-eeuwse heroïek, met dappere infanteriecharges waarbij de officieren met hun sabel zwaaiden en de soldaten de vijand te lijf gingen met de blinkende bajonet. Vanaf 1916 begon dit beeld plaats te maken voor een iets realistischer kijk, waarbij ook het geschonden landschap, technologische innovaties als de tank en de vlammenwerper, en de loopgraven in beeld werden gebracht. Tegen het einde van de oorlog werd duidelijk dat de getekende werkelijkheid geen enkele relatie meer onderhield met de realiteit van de oorlog, zodat het werk van deze illustratoren na 1918 zo snel mogelijk werd vergeten.
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
De zwaardjaren. De verbeelding van het westelijk front, 1914-1918
Paul Moeyes
448 p. Arbeiderspers, € 29,90
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Boekrecensie: De zwaardjaren – Paul Moeyes
In 1914 was de fotografie al behoorlijk ontwikkeld. Sluitertijden waren korter geworden, er waren handzame camera’s op de markt, er werd volop geëxperimenteerd met kleurenfoto’s, en er waren tal van professionele fotografen. Bovendien begonnen kranten en weekbladen steeds meer foto’s af te drukken. Daarnaast bestond er een omvangrijke geïllustreerde pers: weekbladen die...
Boekrecensie: Heligoland – Jan Rüger
De romantiek van Heligoland Twee jaar na de Tweede Wereldoorlog, op de geboortedag van Adolf Hitler, veroorzaakten Britse ingenieurs de grootste niet-nucleaire ontploffing uit de geschiedenis. Ze bliezen meer dan 6 miljoen kilo aan explosieven van de nazi’s op. De plaats van handeling was hoogst symbolisch: het Duitse eiland Heligoland, dat decennialang had gediend als...
Schaarste in Nederland tijdens WO1
De eerste jaren van de Grote Oorlog leed de Nederlandse economie nog weinig onder de strijd. Maar in 1917 werd de schaarste aan veel producten, vooral voedsel, voelbaar. De bevolking had het zwaar. Alleen de ‘hoge heren’ ontsnapten aan de ellende. De Eerste Wereldoorlog had grote invloed op de politiek, de economie en op het...
Wat zocht tsaar Peter in de Republiek?
Voor de tweede keer in zijn leven kwam tsaar Peter de Grote naar de Republiek. Hij zwierf er ogenschijnlijk doelloos rond, als een toerist. Maar hij had een geheime agenda. Eind 1716 gonsde het van de geruchten in de Europese kranten. Tsaar Peter Romanov was op reis naar het westen. Wat was precies zijn bedoeling?...
Eerste Wereldoorlog Nederland: zo bleven we neutraal
Er vielen Engelse bommen op Zeeuwse steden en Duitse duikboten brachten Nederlandse schepen tot zinken. Toch wist Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal te blijven. ‘Geen twist zoekt Nederland met de volkerenHet wil Vrede, niet den strijdMaar als het moet, zal het zich werenVoor vrijheid en neutraliteit’ Deze woorden klonken in 1915 honderden malen door...
Apartheid in Zuid-Afrika: rassenwaan in 10 stappen
Ruim veertig jaar was Zuid-Afrika in de greep van de apartheid, een uitgebreid stelsel van gedwongen segregatie, discriminatie en uitsluiting. Het moest ervoor zorgen dat de blanke minderheid voor altijd de baas zou blijven. De tien stappen van apartheid op een rij. 1 Geen stem Alleen blanken mochten kiezen Apartheid werd vanaf 1948 ingevoerd door...
De successen van Pierre Poujade
In Frankrijk werd de radicaal-rechtse partij van Jordan Bardella de grootste bij de Europese verkiezingen. Hij refereert vaak aan de 'gewone Fransman', net als Pierre Poujade in de jaren vijftig.
De omstreden executie van Johan van Oldenbarnevelt
Was het moord of gerechtigheid? De terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt in opdracht van prins Maurits in 1619 was traumatisch voor de jonge Republiek. Nog jaren later veroorzaakte de executie diepe verdeeldheid.
Dorine Hermans over haar held Wilhelmina van Pruisen
Historicus Dorine Hermans, auteur van onder meer Pieter van Vollenhoven. Burger aan het Hof, en ‘Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren’, roemt Wilhelmina van Pruisen om haar intelligentie, strategisch inzicht en haar gevoel voor humor. Hebt u een historische held? ‘Mijn favoriete historische figuur is Wilhelmina van Pruisen (1751-1820),...
Het verhaal van de glazen
Overvloed en rijkdom: dat spreekt er uit de stillevens die tot en met 25 juni op de tentoonstelling Slow Food in het Mauritshuis te zien zijn. Dat geldt niet alleen voor het eten, beschreven door Manon Henzen in Historisch Nieuwsblad van maart 2017, maar ook voor het drinkgerei. We zien alleen de duurste glazen en...
Een mislukte democratie
De eerste jaren dat de Fransen in Nederland de dienst uitmaakten, werd volop geëxperimenteerd met meer democratie. Maar alle pogingen mislukten. Wel legden ze de basis voor de huidige inrichting van ons land. Na de inval van de Fransen en de vlucht van stadhouder Willem V in 1795 waren de Nederlandse revolutionairen het...
‘Hitler was een interessantere dictator dan Stalin of Mao’
Boekenkasten zijn er inmiddels volgeschreven over Adolf Hitler. Toch verschijnen er nog steeds nieuwe studies over hem die de moeite waard zijn. Zo bleek tijdens de tweede bijeenkomst in de serie ‘Helden en Schurken’ in het Verzetsmuseum Amsterdam. Een van de spraakmakendste boeken over Hitler van dit moment is geschreven door de Duitse historicus Peter...
