Alle artikelen
Een Duitse familie kreeg onlangs eigendommen terug die in de Tweede Wereldoorlog door geallieerde soldaten waren geroofd. Is de tijd aangebroken om ook aan bezetters en collaborateurs hun oude bezittingen te retourneren?
Amerikaanse soldaten roofden in 1945 tafelzilver van een adellijke familie uit Öhringen. Via een omweg kwam het zilverwerk terecht bij een Nederlandse familie in Heerlen. Die werkte mee aan een herkomstonderzoek en besloot het aan de Duitse eigenaren terug te geven.
Verhalen over plunderingen en restitutie in de Tweede Wereldoorlog gaan meestal over roof door de nazi’s, maar deze teruggave roept andere vragen op. Hoe zit het met geroofd en onteigend bezit van bezetters en collaborateurs? Moet dit ook terug naar de oorspronkelijke eigenaars?
In de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog stalen de geallieerden veel van de vijand. De New York Times schreef in 2015 dat duizenden schilderijen de oversteek naar de Verenigde Staten hebben gemaakt, waarvan er maar weinig zijn teruggekeerd. In Nederland werden huizen van NSB’ers leeggeroofd en bezittingen van Duitsers en collaborateurs geconfisqueerd.
Verloren objecten van NSB’ers of Duitsers duiken dan ook met enige regelmaat op. ‘Mensen verdiepen zich in de geschiedenis van hun bezittingen,’ vertelt Floris Kunert, onderzoeker aan het Expertisecentrum Restitutie in het NIOD. ‘Wanneer zij de herkomst van een object achterhalen en het blijkt gestolen, dan kunnen ze zich daar ongemakkelijk bij voelen. Misschien heeft het object persoonlijke betekenis voor de oorspronkelijke eigenaar, of maakt het deel uit van de geschiedenis van een stad of kerk. Als dat wringt, kiezen mensen soms voor teruggeven.’
‘Bij persoonlijke verhalen zijn mensen waarschijnlijk eerder geneigd bezittingen terug te geven,’ zegt Marieke Oprel, promovendus aan de Vrije Universiteit. Zij stelt dat restitutie ingewikkelder wordt, en vrijwillige teruggave zeldzamer, zodra er meer vermogen mee gemoeid is – bijvoorbeeld bij vast- of landgoed. ‘Het is voor onteigende Duitsers juridisch lastig om iets gedaan te krijgen, zelfs als ze alleen op zoek zijn naar erkenning voor hun oorspronkelijke eigenaarschap. Het zou mooi zijn als restituties als deze het debat aanwakkeren en we gevallen van teruggave aan de bezetter specifiek beoordelen.’
Teun Willemse is redacteur bij Historisch Nieuwsblad
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Teruggave ‘fout’ bezit roept vragen op
Een Duitse familie kreeg onlangs eigendommen terug die in de Tweede Wereldoorlog door geallieerde soldaten waren geroofd. Is de tijd aangebroken om ook aan bezetters en collaborateurs hun oude bezittingen te retourneren? Amerikaanse soldaten roofden in 1945 tafelzilver van een adellijke familie uit Öhringen. Via een omweg kwam het zilverwerk terecht bij een Nederlandse familie...
Draaideurlobbyisten
In de jaren direct na de Tweede Wereldoorlog had tabaksgigant British American Tobacco in Duitsland érg nauwe en lucratieve banden met het Britse en Amerikaanse militaire bewind. Dat leverde de sigarettenfabrikant belangrijke voordelen op en uiteindelijk groot economisch succes. Voor de oorlog had British American Tobacco (BAT) twee Duitse fabrieken, in Hamburg en Dresden. Die...
Ons eerste schone kraanwater pompten we vanuit de duinen
Water uit de kraan is in ontwikkelde landen een vanzelfsprekendheid. Daardoor zouden we bijna vergeten dat de aanleg van waterleidingen een van de grootste technische uitdagingen in de geschiedenis is geweest. 1. Minoërs Mensen drinken net als andere dieren van oorsprong uit bronnen en beken. Pas met het ontstaan van steden ontstond de noodzaak van...
‘Italianen betaalden met slaven’
Steden als Genua en Pisa verhandelden tussen 900 en 1100 waarschijnlijk slaven naar de Arabische wereld. Dankzij de winst konden de steden uitgroeien tot belangrijke handelsposten. In de periode voor de kruistochten was de Arabische wereld veel rijker dan Europa. Toch haalden Italianen uit bijvoorbeeld Egypte luxe waren zoals kostbare stoffen en wierook. Vermoedelijk betaalden...
Finnen krijgen schuld van Stalins massamoord
Russische historici hebben een massagraf uit de tijd van Stalin geopend. Ze zoeken bewijs dat de slachtoffers zijn doodgeschoten door het Finse leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. In het bos van Sandarmokh, in de Russische deelrepubliek Karelië, liggen volgens historici de resten van meer dan 6000 slachtoffers van Stalin, die in 1937 en 1938 werden...
Gezocht: heksenskelet
De Schotse gemeente Fife is een zoektocht gestart naar de botten van Lilias Adie, die in 1704 in de gevangenis stierf nadat ze was beschuldigd van hekserij. Na ruim een maand in de gevangenis bekende Adie dat ze seks had gehad met de duivel, die een zwarte én bleke, koude huid had, en gekloofde voeten....
Museum voor Pools heldendom
Jongeren moeten trots zijn op de Poolse geschiedenis, vindt regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), en daar moet een nieuw museum over de Tweede Wereldoorlog bij helpen. ‘Ik ben bang dat het een soort historisch Disneyland wordt,’ zei historicus Paweł Machcewicz in de Britse krant The Guardian van 17 september jongstleden. De PiS wil een nieuw...
Een VOC-kapitein verkeek zich op het verraderlijke rif aan de Australische kust
Vierhonderd jaar geleden ontdekte de Nederlandse zeeman Frederik de Houtman voor de westkust van Australië een groep kleine eilanden, de Abrolhos. Het ondiepe water eromheen bleek verraderlijk. Ondanks vele waarschuwingen zette VOC-schip Zeewijk toch koers naar deze archipel – en kwam er prompt vast te zitten in het rif. De bemanning leek voorgoed gestrand in...
Sybrand Buma over zijn historische held
Oud-burgemeester van Leeuwarden Sybrand Buma roemt de stadhouder van Friesland, Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg, als kundig bestuurder en veldheer en een van de Founding Fathers van de Nederlandse Republiek. Wanneer maakte u kennis met Willem Lodewijk van Nassau? ‘Ik ben Fries en op de lagere school hoorde ik als vanzelfsprekend over Willem Lodewijk van Nassau...
Voorpublicatie: Stadsburgers – Maarten Prak
In zijn nieuwe boek Stadsburgers beschrijft Maarten Prak hoe deze bevolkingsgroep vanaf de Late Middeleeuwen steeds meer invloed in het bestuur verwierf. In de Nederlanden kwamen stadsburgers in botsing met hun landsheren. Ze legden mede de basis voor een nieuw land, waar hun belangen vooropstonden. Op zondagochtend 21 januari 1610 kreeg de dienstdoende burgemeester van...
De kip en het ei
Om zo veel mogelijk eieren uit een kip te krijgen hebben mensen steeds vernuftiger methoden ontwikkeld. Annegreet van Bergen vindt het nu te veel van het goede. Wanneer Flierefluiter het zo luxe gewend is, moet hij maar bij de bisschop gaan eten, vindt de huishoudster van meneer pastoor. Het is een voorval uit...
Stelling: Socialisme
Eva Rovers ‘Alleen wanneer het socialisme met de tijd meegaat, en niet langer doet alsof sociaal-economische rechtvaardigheid een op zichzelf staand onderwerp is. Gelukkig begint langzaam het besef door te dringen dat problemen als financiële crises, klimaatverandering, sociale ongelijkheid, agressief populisme en rammelende democratieën met elkaar samenhangen. Ze zijn het resultaat van het doorgeslagen neoliberale...
