Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Poetins regering is niet het eerste autoritaire regime dat wordt verdacht van het vermoorden van een dissident in gevangenschap. In 1977 werd de Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsactivist Steve Biko dood aangetroffen in zijn cel.

Steve Biko werd op 17 Augustus 1977 aangehouden omdat hij zich niet aan zijn huisarrest hield. Politieagenten in Port Elisabeth verhoorden en mishandelden hem urenlang. Daarbij liep hij een hersenbloeding op. Pas na enkele weken, op 11 september, besloten de autoriteiten iets aan zijn verwondingen te doen. Biko werd naakt en geboeid in de achterbak van een Land Rover gestopt, die vervolgens zo’n 1200 kilometer door de brandende zon naar het gevangenisziekenhuis in Pretoria reed.

Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in je inbox.

Een dag later werd Biko dood aangetroffen op de vloer van zijn cel. Hij was overleden aan hersenletsel. De Zuid-Afrikaanse overheid ontkende dat zijn dood het gevolg was van de mishandelingen door de politieagenten, en beweerde dat Biko was gestorven aan een hongerstaking. Pas na het afschaffen van het apartheidssysteem bekenden vijf agenten schuld.

Portret van Steve Biko
Bron: Steve Biko Foundation.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Black Consciousness

Biko werd in 1946 geboren in King Williamstown in Zuid-Afrika en groeide op onder het apartheidsregime. Als kind zag hij dat zwarte mensen niet mochten stemmen, in aparte wijken moesten wonen en minder goed betaalde banen kregen. Zelf kwam hij uit een arm gezin. Zijn vader was politieagent en zijn moeder werkte als een hulp bij witte huishoudens. De slechte werkomstandigheden van zijn moeder zorgde ervoor dat Biko politiek actief werd. Toen hij geneeskunde ging studeren aan de Universiteit van Natal,  sloot hij zich aan bij de National Union of South African Students (NUSAS), een studentenorganisatie die zich verzette tegen het apartheidsregime.

Maar Biko raakte al snel ontstemd over de NUSAS, omdat de organisatie werd bestuurd door witte liberalen in plaats van zwarte studenten. Hoe goed hun intenties ook waren, zij zouden nooit volledig kunnen begrijpen hoezeer de zwarte bevolking door het apartheidssysteem geraakt werd. Biko beschuldigde hen van paternalisme en schreef dat ‘we tot de pijnlijke conclusie moeten komen dat de witte liberaal alleen zijn eigen geweten wil sussen, of zich alleen maar wil identificeren met de zwarte bevolking zolang dit de banden met zijn eigen kleur niet verbreekt.’

Glas in lood kunstwerk van Biko.
In de Sint-Annakerk in Heerlen hangt een glas in lood kunstwerk van Biko, gemaakt door Daan Wildschut. Bron: Wikimedia Commons/Sergé Technau.

Toen de NUSAS zwarte studenten steeds vaker buitensloot door conferenties en feesten te organiseren op locaties die ontoegankelijk waren voor zwarte Zuid-Afrikanen, was de maat vol. Biko kwam tot de conclusie dat zwarte studenten zich onafhankelijk moesten gaan organiseren. Samen met zwarte medestudenten richtte hij in 1968 de South African Students’ Organisation (SASO) op, een organisatie waar alleen zwarte Afrikanen, bruine mensen (‘kleurlingen’) en mensen met een Indiase achtergrond lid van mochten zijn.

Biko liet zich inspireren door de Black Power-beweging in de Verenigde Staten en creëerde een eigen vergelijkbare ideologie: Black Consciousness. Hij benadrukte dat de psychologische en culturele schade die slavernij, kolonialisme en racisme hadden aangericht, moest worden hersteld. Het apartheidsregime had een minderwaardigheidscomplex gecreëerd bij de zwarte Zuid-Afrikanen, schreef Biko. ‘Zwart is niet een kleur; Zwart is een ervaring. Als je onderdrukt wordt, ben je Zwart.’

De psychologische en culturele schade die slavernij, kolonialisme en racisme hadden aangericht, moest worden hersteld

De Black Consciousness-beweging wilde dit minderwaardigheidscomplex tegengaan door de Afrikaanse cultuur te promoten en de zwarte gemeenschapszin te versterken. Zijn organisatie moest ‘Zwart’ opnieuw definiëren: niet als raciale term, maar als een positieve, verenigende identiteit.  Maar het doel van de Black Consciousness-beweging was niet slechts het bestrijden van apartheid. De beweging promootte ook het socialisme en algemeen kiesrecht. Zo hoopte Biko Zuid-Afrika te transformeren in een niet-raciale samenleving waarin alle etnische groeperingen vreedzaam samenleefden in een ‘gemeenschappelijke cultuur’.

In 1972 richtte Biko de Black People’s Convention (BPC) op om de Black Consciousness-ideologie onder de Zuid-Afrikaanse bevolking te verspreiden. Dit viel niet goed bij het witte regime. In een poging hem de mond te snoeren, legde zij Biko in 1973 huisarrest op. Hij mocht King Williamstown niet uit, niet in het openbaar spreken en geen lid zijn van politieke organisaties. De media mochten hem niet meer citeren. Gedurende deze jaren werd Biko regelmatig bedreigd. Zo kreeg hij anonieme telefoontjes en werd er op zijn huis geschoten. Ook werd hij vier keer opgepakt door de Zuid-Afrikaanse veiligheidsdienst.

De laatste keer, op 17 Augustus 1977, omdat hij zijn huisarrest brak. Hij had zich in een auto naar Kaapstad laten rijden in een poging af te spreken met revolutionair Neville Alexander, de leider van de Non-European Unity Movement. Op de terugweg hielden politieagenten hem tegen bij een wegblokkade. Nog geen maand na zijn arrestatie was Biko dood. Vermoord door de agenten van het apartheidsregime.

‘De vonk die een veldbrand aanstak’

Biko werd op 25 september 1977 begraven in zijn geboortestad; een plechtigheid die door 20.000 mensen werd bezocht. Zijn kist was versierd met tekeningen van het Afrikaanse continent, een gebalde zwarte vuist en de uitspraak One Azania, One Nation. Azania was de naam die Zuid-Afrika volgens activisten moest overnemen na de afschaffing van de apartheid. De Zuid-Afrikaanse overheid probeerde de omstandigheden rond de dood van Biko zoveel mogelijk onder het tapijt te vegen en verbood boeken over zijn leven en ideeën.

Maar het apartheidsregime kon een reactie vanuit de bevolking niet voorkomen. In verschillende Zuid-Afrikaanse steden braken demonstraties uit. Nelson Mandela noemde de gestorven dissident daarom ‘de vonk die een veldbrand in heel Zuid-Afrika aanstak.’ De Engelse zanger Peter Gabriel nam dat idee over in zijn beroemde protestlied Biko: ‘When I try to sleep at night, I can only dream in red. The outside world is black and white, with only one colour dead. […] You can blow out a candle, but you can’t blow out a fire. Once the flames begin to catch, the wind will blow it higher.’

Openingsafbeelding: Monument voor Steve Biko in Londen. Bron: Wikimedia Commons/Bfluff.

Monument voor Steve Biko in Londen.
Monument voor Steve Biko in Londen.
Artikel

De moord op de Zuid-Afrikaanse dissident Steve Biko

Poetins Rusland is niet de eerste staat die wordt verdacht van het vermoorden van een dissident in gevangenschap. In 1977 werd de Zuid-Afrikaanse activist Steve Biko dood aangetroffen in zijn cel.

Lees meer
Auto-ongeluk op de Leeuwarderweg
Auto-ongeluk op de Leeuwarderweg
Artikel

Alcohol zou de concentratie van automobilisten bevorderen

Het aantal alcoholslachtoffers in het verkeer neemt weer toe. Maar het zal niet gauw zo bizar hoog worden als in de jaren zeventig. Wat was er toen toch met Nederlandse autobestuurders aan de hand? Daar stond hij dan, in het nachtelijk duister langs de Elspeterweg in Nunspeet. Het was de nacht van 4 op 5...

Lees meer
Nie wieder is jetzt protest
Nie wieder is jetzt protest
Interview

‘Duitse regering legt “nie wieder” eenzijdig uit’

De Duitse regering staat pal achter Israël. Dat heeft alles te maken met de herinnering aan de Holocaust: ‘Nie wieder ist jetzt’. Maar volgens critici moeten die woorden breder worden geïnterpreteerd.

Lees meer
Philip Dröge
Philip Dröge
Column

‘Meneer Poetin, mag ik ook op de sanctielijst?’

Het Kremlin beschuldigt historici van 'het demoniseren van Rusland’ en ‘het aanwakkeren van de oorlog in Oekraïne,’ schrijft columnist Philip Dröge.

Lees meer
Oprichting VN
Oprichting VN
Artikel

Internationaal recht meet kolonialisme met twee maten

De 'zoutwatertoets' voor koloniën is een volkomen willekeurig criterium, dat sommige staten in staat stelt hun imperialistische verleden onder het tapijt te vegen.

Lees meer
Potloodtekening door Ludwig Rohbock (1850). Achter het beeld de Gotische Galerij. Rechts een deel van het paleis Noordeinde.
Potloodtekening door Ludwig Rohbock (1850). Achter het beeld de Gotische Galerij. Rechts een deel van het paleis Noordeinde.
Artikel

Nederland heeft weinig helden op sokkels

In Nederland staan minder en kleinere standbeelden van nationale helden dan in veel andere landen. Waarom is dat? ‘Ik heb liever dat men zich afvraagt waarom er nog géén standbeeld voor mij is opgericht, dan dat men zich afvraagt waarom er wél een standbeeld voor mij is opgericht,’ zou de Romeinse consul Cato de Oudere...

Lees meer
Frank Sinatra en Kennedy
Frank Sinatra en Kennedy
Artikel

Van Sinatra tot Swift: beroemdheden geven stemadvies

Beslist popidool Taylor Swift met haar steunverklaring voor Kamala Harris de Amerikaanse presidentsverkiezingen? Eerdere 'endorsements' van beroemdheden maakten weinig verschil.

Lees meer
VOC-vlag Scheepvaartmuseum
VOC-vlag Scheepvaartmuseum
Nieuws

Kunstenaar: VOC-schip moet weg

De VOC-vlag die op het schip bij het Scheepvaartmuseum wapperde keert definitief niet terug. Volgens kunstenaar Raul Balai gaat dat niet ver genoeg.

Lees meer
Hans Schoots over extremisme in de Historische BoekenCast
Hans Schoots over extremisme in de Historische BoekenCast
Nieuws

Hans Schoots over extremisme in de Historische BoekenCast

‘Extremisme was er wel in ons land, maar het kon nooit werkelijk de democratie ondermijnen.’

Lees meer
Franklin Roosevelt, die de lat voor Trump hoog legde
Franklin Roosevelt, die de lat voor Trump hoog legde
Artikel

Bejaarde kandidaten voor het Witte Huis

Presidentskandidaten Joe Biden en Donald Trump maken elkaar over en weer verwijten over hun leeftijd en fysieke problemen. Ze zijn niet de eerste bejaarden die opgaan voor (her)verkiezing.

Lees meer
Jo Hedwig Teeuwisse: de Fake History Hunter
Jo Hedwig Teeuwisse: de Fake History Hunter
Fake History Hunter

Artificial Stupidity

De Fake History Hunter blijft zich verbazen over wat chatbots ons proberen wijs te maken. 'Het meest menselijke aan ChatGPT is eigenlijk dat het zijn fouten soms niet wil erkennen.'

Lees meer
Paleis voor Volksvlijt
Paleis voor Volksvlijt
Beeldessay

Gesloopt, gebombardeerd of afgebrand

In de twintigste eeuw verdwenen in Nederland talloze architectonische hoogstandjes. Door bombardementen of brand, maar ook door sloop en nieuwbouw.

Lees meer
Loginmenu afsluiten