Johannes Houwink ten Cate

Iedereen was bij de Shoah betrokken

De geschiedschrijving over de Holocaust is bijna niet meer te overzien, vooral door de explosieve groei van de regionale en lokale studies die na de val van de Muur en de opening van de Oost-Europese archieven zijn verschenen. Het historische beeld van de gecentraliseerde massamoord is in deelstudies uiteengevallen en vergruisd geraakt. Samenvattende studies verschijnen...

Het paradijs op aarde brengen

‘De mens richt nooit zo volledig en zo vrolijk zoveel kwaad aan als wanneer hij dit uit religieuze overtuiging doet.’ Deze gedachte van Blaise Pascal is het motto van de ‘nieuwe geschiedenis’ van het Derde Rijk van Michael Burleigh, die kortgeleden in een Nederlandse vertaling verscheen. En die zou ook het motto kunnen zijn van...

Het is oorlog tussen Cruise en Hitler

De geallieerde historici kwamen destijds – net als Hitler – tot de conclusie dat het slechts ‘eine kleine Clique ehrgeiziger Offiziere’ van de Wehrmacht was geweest die op 20 juli 1944 een mislukte bomaanslag en staatsgreep had gepleegd. Ze zetten hen weg als militaristen die niet zo heel veel verschilden van de dictator, en hun...

Maniakale psychiater

In Nederland heeft het tot 1972 geduurd voordat de notie dat de slachtoffers van de Holocaust recht hadden op maatschappelijk respect – ook in financieel opzicht – doordrong tot de politieke elite. In dat jaar startte ‘een van de meest beladen politieke discussies van de vorige eeuw’, aldus de onlangs gepromoveerde Bram Enning: die rond...

Op de bonnefooi uit Dachau

Wie kende kort na de bevrijding niet de namen van ‘Frits de Zwerver’ (dominee Frits Slomp), Johannes Post, Gerrit-Jan van der Veen en Pim Boellaard? Iedereen wist wie zij waren, want deze verzetshelden vormden evenzovele bewijzen dat het verzuilde Nederland niet had versaagd onder de Duitse tirannie. Elke partij, krant en kerk huldigde de eigen...

Destructieve verlosser

Nu de Shoah de sleutel is geworden tot de geschiedenis van het Derde Rijk, staat Hitler onvermijdelijk te boek als ‘de instigator van de meest ingrijpende ineenstorting van de beschaving in de moderne tijd’. Adolf Hitler was een laagopgeleide borreltafeldemagoog en rassenfanaticus die als zelfbenoemde messias gedurende meer dan tien jaar een persoonlijke dictatuur kon...

Bittere kelk

Met niemand is na de bevrijding zo rancuneus omgegaan als met de pacifistische, ‘gedoopt liberale’ jonkheer dr. Dirk-Jan de Geer (1870-1960), de christelijk-historische consensuspremier die wegens zijn onmiskenbare defaitisme in september 1940 door Wilhemina de laan werd uitgestuurd. In Londen was De Geer psychisch volledig ingestort. Het leek wel alsof het niet tot hem doordrong...

Opportunist

De opkomst van de vierde macht – het Haagse ambtenarenapparaat – wordt gesymboliseerd door ‘de machtigste ambtenaar die Nederland ooit gehad heeft’. Zo luidde de typering van Hans Max Hirschfeld (1899-1961), de secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken door columnist Jerome L. Heldring. In zijn nieuwe biografie van Hirschfeld vermeldt Meindert Fennema dit oordeel...

Zestig jaar in de doofpot

Zestig jaar in de doofpot Lange tijd lag het onderzoek naar de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog in België ver achter op Nederland. Pas twintig jaar na Jacques Pressers Ondergang begon de onbetwiste pionier Maxime Steinberg te publiceren. Maar zijn boeken bleven buiten vakkringen nagenoeg onopgemerkt. In 2000 verscheen een monumentale studie over de Jodenvervolging...

De politie is fout geweest

Niet meer dan ‘een ceremoniemeester bij maatschappelijke ongelukken’ was de schampere typering die de socioloog Jaap Boerdam tien jaar geleden in NRC-Handelsblad voor de politie overhad. Het is een herkenbare formulering voor iedereen die ooit aangifte heeft moeten doen. Je doet dat ‘voor de verzekering’. Want het is de verzekeringsmaatschappij die de schade moet herstellen...

Gezien

TENTOONSTELLING   Robert Launer, een Duitse soldaat van 26, kwam in 1917 om bij Ieper door een granaatsplinter in zijn long. Naast zijn foto en grafschrift ligt een tasje van bunzingbont van de Schot Sidney John Malcolm, die sneuvelde in hetzelfde jaar. Het zijn maar twee van de half miljoen mannen die tijdens de Eerste Wereldoorlog...

Schrijnend onrecht

Kind van de rekening. Het rechtsherstel van de joodse oorlogsweeskinderen door Elma Verhey. 256 p. De Bezige Bij, euro 17,90 ‘Soms lijkt het nog erger wat de overlevenden is aangedaan dan de doden.’ Met deze onbegrijpelijke zin begint Vrij Nederland-redactrice Elma Verhey de slotbeschouwing van haar tweede boek over de kinderen van vermoorde joden. Verhey,...