Alle artikelen
Abortus
Net als tegenwoordig lijkt veiligheid het toverwoord te zijn. De eerste paragraaf van het boekje behandelt moord, en doodslag en andere geweldsdelicten. Als iemand kwam biechten dat hij een ander willens en wetens had gedood, moest hij als boete zeven jaar vasten, waarvan drie op water en brood. Als iemand bekende dat hij een moord had willen plegen maar die om de een of andere reden niet ten uitvoer had kunnen brengen, dan moest hij drie jaar vasten als boete. Bij bloedwraak – een moord begaan om een moord op een naast familielid te wreken – moest de dader vijf of drie jaar vasten. Verder komen hier delicten aan de orde als iemand tot bloedens toe slaan, ruziemaken of vervloekingen uitspreken. Na de vrij uitvoerige behandeling van geweldsdelicten komt in nog uitvoeriger mate de seksualiteit aan bod. Hierbij acht onze auteur het raadzaam een onderscheid te maken tussen drie categorieën mogelijke zondaars. Eerst behandelt hij seksuele vergrijpen van geestelijken; bij de leken maakt hij vervolgens een onderscheid tussen mannen en vrouwen. Bij de geestelijken gaat het niet alleen om seksueel verkeer met vrouwen, maar ook met mannen en om vormen van zelfbevrediging. Ook de vleselijke begeertes als zodanig komen aan bod. Wie naar seksuele omgang met een vrouw verlangt maar een blauwtje loopt, dient toch nog een jaar boete te doen. Bij lekenmannen gaat het vooral om de bescherming van het huwelijk. Seksuele omgang met anderen dan de eigen vrouw wordt beboet. Daarnaast zijn er regels voor de seksuele omgang met de echtgenote: bepaalde standjes zijn taboe, op bepaalde tijden dient een echtpaar zich van seksueel verkeer te onthouden, en levenslange boetedoening wordt voorgeschreven aan degene die zich aan de geneugtes van het vlees overgeeft in een kerk. Bij seksueel actieve vrouwen maakt de auteur van ons handboek zich vooral druk om homoseksuele omgang, om vrouwelijke verleidingskunsten en (andere) vormen van liefdesmagie. Direct hierop volgt een paragraaf over abortus en infanticide, waarbij ook besproken wordt wat er moet gebeuren als een vrouw dronken in bed boven op haar kind gaat liggen en het kind hierdoor overlijdt. Seks en geweld zorgen in de ogen van onze auteur dus voor de grootste problemen. Hij vervolgt met de behandeling van meineed, waarbij hij onderscheid maakt tussen de verschillende motieven die mensen tot een dergelijke leugen kunnen bewegen. Sommigen handelen uit heb- en gewinzucht, anderen zijn blijkbaar onder zware druk gezet en kunnen daarom met een lichtere vorm van boetedoening volstaan. Hebzucht leidt naar de behandeling van een volgend probleem: diefstal. Ook hierbij wordt gelet op de motieven van de dader. Steelt iemand voedsel of kleding uit armoede, dan kan – geheel in lijn met wat bisschop Muskens enkele jaren geleden daarover beweerde – volstaan worden met een lichte boete. Onder het kopje `Diefstal’ worden ook de toenmalige `optieregelingen’ behandeld: het uitlenen van geld tegen rente, wat de Kerk toentertijd als woeker veroordeelde. Maar liefst vijf jaar moet iemand die `woekert’ boete doen – `Uitbuiters zullen het koninkrijk Gods niet erven,’ motiveert de auteur de hoge straf met een beroep op Paulus’ eerste brief aan de Korinthiërs (6:10). De laatste paragraaf heet `Over dronkenschap’, maar behandelt naast overmatig eten en drinken een veelheid aan onderwerpen die blijkbaar ergens een plaatsje moesten krijgen. Het handboekje eindigt met een oproep aan iedereen die zich schuldig gemaakt heeft aan slechte zaken als moord, overspel, diefstal, het afleggen van een valse getuigenis of meineed, om als boetedoening in te treden in een klooster. Maar ook kleine zonden diende niemand voor zijn biechtvader te verbergen, omdat God geen enkele zonde ongestraft zal laten.Bentleys
Als je deze duizend jaar oude tekst leest, blijken er in onderwerpskeuze nogal wat overeenkomsten te zijn met het huidige Nederlandse debat over normen en waarden. Geweld, seks, dronkenschap, fraude en hebzucht vormen ook nu centrale kwesties. Het biechthandboek gaat net als in de huidige discussie uit van een zelfdwang. Hier is geen wetgever aan het woord, maar een biechtvader. De zondaar wordt niet door een lid van de uitvoerende macht op zijn gedrag aangesproken, maar dient zelf zijn dwaling in te zien en uit eigen initiatief zijn leven te beteren. Er zijn echter ook belangrijke verschillen. Dat geldt niet alleen voor de behandelde onderwerpen. Wat man en vrouw precies doen in bed is vandaag de dag geen onderwerp van publieke discussie, net zomin als wat er moet gebeuren met iemand die in staat van dronkenschap de hostie uitbraakt. Maar een essentieel verschil is dat het duizend jaar geleden ging om religieuze waarden, om God onwelgevallige zaken, om zonden. Vandaag zijn het vooral sociale waarden, zonder religieuze of ideologische achtergrond, die weer in ere hersteld zouden moeten worden. Een opmerkelijk verschil, ten slotte, komt tot uiting in het begin van de tekst: de instructie voor de biechtvader. Deze wordt opgeroepen om in de boete van de zondaar te participeren, door een of twee weken zelf te vasten en daarnaast missen te vieren voor diens zielenheil. Deze medemenselijkheid, dit letterlijke mede-lijden met de zondaar, staat in schril contrast met de uitlatingen van politici die de mond vol hebben van normen en waarden, maar wie vooral een repressief beleid voor ogen staat. En ondertussen in hun glanzende Bentleys met hoge snelheid over de Nederlands wegen scheuren. Rob Meens is is verbonden aan de afdeling Geschiedenis van de Universiteit Utrecht en leidt een onderzoeksproject naar middeleeuwse boeteboeken.Dit artikel is exclusief voor abonnees
Normen en waarden: ook in de Middeleeuwen is veiligheid het toverwoord
De normen en waarden die ook in de Middeleeuwen al bedreigd heetten, verschillen niet veel van degene die in onze huidige maatschappij gevaar lopen. Seks, geweld en openbare dronkenschap zorgen voor de grootste problemen. Zo’n duizend jaar geleden schreef een ons onbekende geestelijke in Rome een handboekje. De korte tekst, zo’n tien pagina’s in moderne...
Van Provo tot Fortuyn
Het Centraal Eindexamen geschiedenis 2003 heeft als onderwerp de jaren zestig. Ten onrechte loopt de te bestuderen periode daarbij van 1950 tot 1990. Wie de jaren zestig werkelijk wil begrijpen, kan de ogen niet sluiten voor de recente opkomst van Pim Fortuyn en zijn protestbeweging. Die vormt immers het voorlopige sluitstuk van een halve eeuw...
De buitenlandse politiek van Henry Kissinger
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Blinken is op bezoek in Peking. Om de Amerikaanse positie te versterken, besloot Henry Kissinger in 1971 toenadering te zoeken tot China.
`”Walen buiten!” was niet eens correct Nederlands, maar een gallicisme’
Op 22 november 1972 viel in België het kabinet van Gaston Eyskens. Struikelblok was het gekibbel tussen Vlamingen en Walen over de Voerstreek. Eyskens had van België een federatie gemaakt, met eigen bevoegdheden voor Vlaanderen en Wallonië. Zijn zoon, de politicus Mark Eyskens, zag het land daarna uiteenvallen. `Mijn vader zou dit nooit hebben goedgekeurd.’...
De vroegste geschiedenis van Nederland
Hunebedden, knotsen en Neanderthalers, dat is wat we voor ogen hebben bij de vroegste geschiedenis van Nederland. Maar meer dan zevenduizend geleden ging men hier al over op landbouw. En al in het vierde millennium voor Christus beschikten we over schepen waarmee we naar Helgoland konden varen om vuursteen te halen. Leken weten weinig van...
MULTATULI. LEVEN EN WERK VAN EDUARD DOUWES DEKKER
912 p. Sun, euro 45,- In het Multatuli Museum staat de divan waarop Multatuli zijn laatste adem uitblies. Wie weet dat hij astma had en in grote benauwdheid is gestorven, moet wel medelijden met hem krijgen. De chaise longue is bedekt met rood pluche en de vulling bestond waarschijnlijk uit paardenhaar. Arme negentiende-eeuwers, die nog...
Commentaar: Het vuil, de stad en de stilte
Nederland is anno 2002 eindelijk bevrijd van zijn verleden. Althans, van de Tweede Wereldoorlog. Het toneelstuk Het vuil, de stad en de dood van Rainer Werner Fassbinder wordt gespeeld door het Nationale Toneel zonder dat iemand dat ziet als een voorbode van de terugkeer van het nationaal-socialisme. De Anne Frank Stichting, die zich in 1987...
Moordlustig beest
Het leven kent slechts twee kleine ergernissen: de toekomst is ongewis en het verleden is nogal onbegrijpelijk. Daartussenin staren wij met milde verbijstering naar het heden. Bijvoorbeeld naar een interview in de Volkskrant met de kersverse directeur en hoogleraar holocaust- en genocidestudies Johannes Houwink ten Cate. Volgens de journalist wil het nog door minister Els...
Boycot
Maandag 21 oktober troffen de lezers van De Telegraaf in de societyrubriek `Stan Huygens Journaal’ van Thomas Lepeltak een foto aan van Willem Maas. Nou is Willem Maas, ondanks het pinkelhoutje waarmee hij pronkte, helemaal geen societyfiguur, maar een serieuze neerlandicus. Hij heeft net een biografie van Jacques Gans gepubliceerd. Lepeltak beschouwt dat als een...
Brieven november 2002
In deze rubriek kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in het Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor brieven in te korten. Reacties: Postbus 1528, 1000 BM Amsterdam of [email protected] Was Jezus CaesarAan het einde van zijn Latijn gekomen, weet Anton van Hooff in de rubriek ‘Brieven’ (Historisch Nieuwsblad...
Mijn verhaal: `Peter schokte en trilde over zijn hele lichaam’
Ze speelden voor een bijna lege zaal en moesten halverwege stoppen omdat de zanger onder stroom stond. Frans van Hoof (61) was in 1958 drummer bij het eerste betaalde optreden van Peter Koelewijn and his Rockets. `Rock-‘n-roll was het helemaal. We waren niks gewend eind jaren vijftig, en ineens werd de wereld jong, met Bill...
Nieuwe media: Verdedingswerken
Het stikt op internet van de verdedigingslinies. `Firewalls’ heten de digitale vestingwerken die ongewenste bezoekers moeten weren. Maar ook bunkers, forten en kazematten uit het verleden tieren welig op het web. Bij de finale van de Grote Geschiedenis Quiz waren ze nog op de buis: Wolfgang en Günther, de twee Duitse soldaten die `een beetje...