Alle artikelen
Om zijn beschuldiging te onderbouwen haalt Dick Verkijk in zijn pamflet Harry Mulisch. ‘Fel anti-nazi’ vanaf wanneer? twee ooggetuigen aan. Anneke Peperkamp-Smit en ‘Anton S.’, tijdens de oorlog buren van Mulisch, zouden hebben gezien hoe de dertienjarige Harry in het uniform van de Jeugdstorm door de straat placht te lopen. Mulisch zelf heeft de aantijging afgedaan als ‘quatsch’. Hij denkt dat de getuigen zijn padvindersuniform voor dat van de Jeugdstorm hebben aangezien.
Behalve de getuigenverklaringen, beide van recente datum, presenteert Verkijk geen bewijzen. Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) bewaart een centrale ledenlijst van de Jeugdstorm, waarop de naam Mulisch niet voorkomt. Het instituut houdt wat de betrouwbaarheid van deze administratie betreft echter een slag om de arm.
De enige schriftelijke bron die dan nog uitsluitsel zou kunnen geven is het juridisch dossier van zijn vader, Karl Victor Kurt Mulisch, die na de oorlog voor een bijzonder gerechtshof moest verschijnen. Hij was namelijk tijdens de bezetting directeur Personeelszaken van de Amsterdamse roofbank Lippman, Rosenthal en Co., en als zodanig medeverantwoordelijk voor de liquidatie van joodse tegoeden. Op 7 mei 1945 werd Karl Mulisch gearresteerd in zijn woonplaats Haarlem. Na bijna drie jaar in verschillende interneringskampen werd hij op 28 april 1948 buiten vervolging gesteld en vrijgelaten.
Het dossier van Karl Mulisch bevindt zich in het Nationaal Archief in Den Haag. Het bevat getuigenverklaringen en verslagen van verhoren, maar ook persoonlijke bezittingen als foto’s en identiteitspapieren. Er is één zogenaamde Staat van Inlichtingen bij, op 8 juli 1946 opgesteld door de politieke recherche, afdeling Amsterdam, waarin de politieke houding van zijn zoon Harry ter sprake komt.
Na een standaardlijst waarin wordt gevraagd of de verdachte lid was van NSB, WA, SS, NSKK, Landwacht, Jeugdstorm of andere nationaal-socialistische nevenorganisaties – alle opties zijn beantwoord met een ontkennend kruisje – volgt de vraag: ‘Behoorde zijn/haar echtgenoot(e) of een van zijn haar/kinderen tot een der in de vragen 1 tot en met 7 genoemde organisaties? Zoo ja, tot welke?’ Achter deze vraag staat met getypte letters het antwoord ‘neen’.
De politieke recherche concludeerde dus dat Harry Mulisch géén lid van de Jeugdstorm was geweest. Hoe kwam zij aan die informatie? Doorgaans gingen de rechercheurs in hun speurwerk naar ‘foute’ Nederlanders grondig te werk. Voor zover er schriftelijke bewijzen waren van ‘fout’ gedrag, werden die zoveel mogelijk verzameld.
Verder leunden de tenlasteleggingen vaak op verklaringen van derden. Een veel gepraktiseerd middel was het buurtonderzoek: rechercheurs kwamen bij de omwonenden van de politiek delinquenten aan de deur om te vragen hoe deze bekendstonden.
Goede kans dus dat rechercheurs ook bij de ouders van ‘Anton S.’ hebben aangebeld. Hadden deze toen gemeld dat Mulisch jr. in zijn Jeugdstorm-uniform door de straat had gewandeld, dan was dat zeker in het dossier van de vader terechtgekomen. In het klimaat vlak na de oorlog werden dergelijke misstappen niet gauw over het hoofd gezien.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Juridisch dossier: Harry Mulisch géén Jeugdstormer
Volgens Dick Verkijk is schrijver Harry Mulisch in de Tweede Wereldoorlog lid geweest van de Jeugdstorm, de jeugdorganisatie van de NSB. Een rapport van de politieke recherche uit 1946 geeft Verkijk echter ongelijk. Om zijn beschuldiging te onderbouwen haalt Dick Verkijk in zijn pamflet Harry Mulisch. ‘Fel anti-nazi’ vanaf wanneer? twee ooggetuigen aan. Anneke Peperkamp-Smit...
Gezien
TentoonstellingZo gek was die zitkuil niet De rauwe bloemkool en worteltjes met dipsaus smaken nog goed op de opening van de tentoonstelling The Seventies in het Museum van de Twintigste eeuw in Hoorn. De stemming is vrolijk. Bij een filmpje, een terugblik op een van de seventies-jaren, zingt het publiek luidkeels mee met Corry Konings’...
Hans Daalder, Drees en Soestdijk. De zaak-Hofmans en andere crises 1948-1958
282 p. Balans, euro 19,50 Gaandeweg komt er wat sleet op het beeld van Drees, de politicus die mede op gezag van politicoloog Hans Daalder tot grootste premier van de twintigste eeuw is uitgeroepen. Drees’ moeizame Indonesië-beleid noemde Daalder echter ‘ vier jaar nachtmerrie’. En in zijn monografie Drees en Soestdijk. De zaak-Hofmans en andere...
Jan Pieter van der Sterre, Voltaire en de Republiek. Teksten van Voltaire over Holland en de Hollanders
550 p. Atlas, euro 39,50 Wat maakt de Franse schrijver Voltaire (1694-1778) klassiek? Een origineel denker kan hij niet genoemd worden, veeleer een popularisator van andermans ideeën. Het geheim van Voltaire schuilt niet zozeer in zijn spectaculaire leven, ook al spreekt dat nog steeds tot de verbeelding. Het is ook niet dat hij over alles...
Ulbe Bosman, Remco Raben en Wim Willems, De geschiedenis van Indische Nederlanders
238 p. Bert Bakker, euro 19,95 Tussen 2001 en 2004 verscheen, in 1300 bladzijden, de driedelige serie ‘De geschiedenis van Indische Nederlanders’. Deel 1 was De oude Indische wereld 1500-1920 door Ulbe Bosma en Remco Raben; in het tweede deel behandelde Hans Meijer onder de titel In Indië geworteld de eerste helft van de twintigste...
Robert Fisk, De grote beschavingsoorlog. De verovering van het Midden-Oosten
1440 p. Ambo/Anthos, euro 39,95Robert Fisk noemt zijn 1400 pagina’s tellende werk De grote beschavingsoorlog een ‘eerste versie’ van de geschiedenis van het Midden-Oosten. De gelauwerde maar ook door rechts verguisde Britse correspondent voor de Independent opent en sluit zijn boek echter op journalistieke wijze – ongetwijfeld om publicitaire redenen – af met de drie...
Harry Lintsen (redactie), Made in Holland. Een techniekgeschiedenis van Nederland, 1800-2000
384 p. Walburgpers, euro 29,50 Wie te lui is om een dertiendelige geschiedenis te lezen van wetenschap en techniek in Nederland in de afgelopen twee eeuwen, doet er verstandig aan Made in Holland in te zien, dat een handzame samenvatting van die dertien delen biedt. Een betere titel zou zijn geweest: Het Nieuwe Atlantis aan...
De strijd voor de vrijlating van Michail Stern
In 1974 veroordeelde een rechter in de Sovjet-Unie de Joodse arts Michail Stern tot acht jaar werkkamp. Zijn misdaad was dat hij zijn zoons niet had afgeremd in hun emigratieplannen. De rechtszaak tegen Stern leidde tot internationale protesten. Een reconstructie van de strijd voor Sterns vrijlating in Nederland. Een regionaal kantoor van de Russische Staatsveiligheid...
Het niemandsland van de jaren negentig
Na het einde van de Koude Oorlog begon een nieuw tijdperk, maar vrijwel niemand was zich daar direct van bewust. Een duidelijke nieuwe ideologie ontbrak in de jaren negentig. Pas tien jaar later bleek dat we het meest luxueuze, kortzichtige en slordig beheerde decennium van de eeuw achter de rug hadden. De periode na de...
Jo van Heutsz (1851-1924): te praktisch om een racist te zijn
Hij werd gelauwerd en bejubeld als ‘pacificator van Atjeh’ en koningin Wilhelmina behoorde tot zijn grootste bewonderaars. Maar in de jaren zestig werd hij weggezet als fascist en moordenaar. Wie was Jo van Heutsz, die in ‘ons Indië’ de Ethische Politiek gestalte gaf? Op 9 april 1965 plaatsen twee provo’s uit het Drentse Coevorden, Alard...
De vermaatschappelijking van de Nederlandse psychiatrie
Daklozen met psychiatrische problemen veroorzaken veel overlast in de grote steden. Dat is het gevolg van de antipsychiatrie van de jaren zeventig, zeggen velen: toen moesten patiënten 'vermaatschappelijken', waardoor ze op straat terechtkwamen. In werkelijkheid is de asielfunctie van de psychiatrie slechts beperkt afgebouwd.
Het rampjaar 1672
De wraaklust van Zonnekoning Lodewijk XIV bracht de Republiek in het rampjaar 1672 aan de rand van de afgrond. De verdediging stelde weinig voor en bovendien was het land intern hopeloos verdeeld. Pas toen Willem III tot stadhouder werd benoemd, keerde het tij. Op 23 maart 1672 werd in het Kanaal een Nederlandse handelsvloot aangehouden...
