Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

De Tiendaagse Veldtocht is het vertrekpunt van Moeyes’ verhaal over leger en neutraliteit tussen 1839 en 1939. Volgens hem was deze veldtocht tegen de ondankbare Belgen de laatste manifestatie van de oude, orangistische, offensieve traditie van continentale expansie. Na de smadelijke nederlaag restte Nederland niets anders dan honderd jaar eenzaamheid in neutraliteit. Het grootste wapenfeit uit deze veldtocht was onze eerste zelfmoordcommando Van Speijk, een zeeman die zichzelf en zijn onschuldige bemanning opblies. Een van de extreemste voorbeelden van zinloos geweld.

De grondwetswijziging van 1848 bracht een begin van ministeriële verantwoordelijkheid en maakte daarmee ook een einde aan het persoonlijke opperbevelhebberschap van de koning. Onder Willem III beperkte de ‘offensieve traditie’ van de vorst zich tot onbeschoft gedrag, stommiteiten en vriendjespolitiek, die dingen waar de Oranjes zo goed in zijn. Parlement en regering legden zich in deze jaren toe op bezuinigen.

De rampzalig verlopen mobilisatie vanwege de Frans-Duitse Oorlog (1870-1871) leidde tot een structurele herziening én afslanking van de Nederlandse verdedigingsstrategie. Van een statische verdediging met dure forten verschoof het accent naar een sterk en beweeglijk leger aan de grenzen. Kern van de nieuwe aanpak was een snelle en efficiënte mobilisatie om onze neutraliteit te beschermen.

Eind juli 1914 was duidelijk dat oorlog onvermijdelijk was. Om duidelijk te maken dat het ons ernst was met de neutraliteit mobiliseerde Nederland al op de eerste augustusdagen. Volgens de legerleiding voorkwam deze snelle mobilisatie een Duitse doortocht door Limburg (of erger) – een duidelijk geval van zelfbedrog, want de Duitsers hadden een inval allang uit hun plannen geschrapt. De mobilisatie had er niets toe gedaan.

Moeyes’ schets van het Interbellum gaat voor een belangrijk deel over de Nederlandse buitenlandse politiek, de Volkenbond en de vredesbeweging – nauwelijks over het leger. De defensiepolitiek stond weer geheel in het teken van de bezuinigingen. Kern van het militaire debat was de vraag of Nederland voldoende had aan een symbolische strijdmacht óf over een echt leger moest beschikken dat minstens enige tijd een serieuze tegenstander kon ophouden.

Pas wanneer de auteur in 1935 is aangeland, krijgt het verhaal meer pit en een militaire wending. Oorlog met Duitsland, en vooral Japan, was op termijn onvermijdelijk. Colijn maakte dan ook een begin met de versterking van de Nederlandse defensie, zowel in het moederland als in Azië. In geval van een Duitse inval moest het leger stand kunnen houden totdat Groot-Brittannië ons te hulp kwam. Hiermee sneuvelde de klassieke neutraliteitspolitiek.

In zijn verklaring voor de snelle ondergang van het Nederlandse leger in de meidagen van 1940 volgt Moeyes de analyse van Herman Amersfoort: gebrekkige verbindingen en zwak leiderschap. Alle andere excuses, zoals genadeloze SS’ers, grote overmacht en jarenlange verwaarlozing van de defensie, horen op de vuilnishoop van de geschiedenis.

Ik heb het boek met belangstelling gelezen, ook al is het niet altijd even soepel geschreven. Moeyes doet geen schokkende ontdekkingen, maar geeft een compleet overzicht van de delicate driehoeksverhouding tussen leger, parlement en regering. Hij besteedt nauwelijks aandacht aan de paradox dat het semi-pacifistische, neutrale Nederland ook een keiharde, succesvolle kolonisator was. Ik zou weleens willen weten of er verband bestaat tussen de (kostbare) koloniale activiteiten en de bezuinigingen en terughoudendheid op het Europese continent. Maar net doen alsof Nederland geen militaire traditie heeft, is weinig verhelderend. Tussen 1839 en 1939 voerden wij tenslotte een permanente koloniale oorlog met vele duizenden slachtoffers.

Een tweede bezwaar is dat het vertelperspectief erg gouvernementeel is. Elke verzuchting in de Haagse politiek wordt geregistreerd. Maar we lezen vrijwel niets over de manschappen, niets over de stemming in het leger, niets over de eindeloze verveling, niets over hun angsten. Ook publieke opinie en intellectuelen blijven vrijwel onbesproken. Moeyes’ perspectief is naar mijn smaak te ‘Haags’ en daardoor doet het boek – ondanks de vele verdiensten – bij vlagen wat ouderwets aan.

Willem Melching is Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam en co-auteur van het onlangs verschenen Ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog.

Paul Moeyes
De sterke arm, de zachte hand. Het Nederlandse leger en de neutraliteitspolitiek 1839-1939
550 p. Arbeiderspers, € 39,50

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Recensie

Het leger dat een eeuw niet vocht

De Tiendaagse Veldtocht is het vertrekpunt van Moeyes’ verhaal over leger en neutraliteit tussen 1839 en 1939. Volgens hem was deze veldtocht tegen de ondankbare Belgen de laatste manifestatie van de oude, orangistische, offensieve traditie van continentale expansie. Na de smadelijke nederlaag restte Nederland niets anders dan honderd jaar eenzaamheid in neutraliteit. Het grootste wapenfeit...

Lees meer
Artikel

De Stelling

We hebben meer behoefte aan een canon van de wereldgeschiedenis Anton van Hooff: ‘Als selectie uit de Nederlandse geschiedenis vind ik de Canon niet slecht. Het is een goede mengeling van politiek en cultuur. In het verleden bestond dit soort canons uit een opsomming van de grote politieke figuren, dus dit is wel een verbetering....

Lees meer
Artikel

Gezien

Tentoonstelling door Marieke Prins Royalty met cultuurEr ligt een kristallen dwarsfluit op de tentoonstelling Lodewijk Napoleon, aan het hof van onze eerste koning (1806-1810). Het was een cadeau van Lodewijk voor zijn vroegere muziekleraar. Er vlakbij staat een kist met aquarelbenodigdheden, ingelegd met parelmoer, van Lodewijks vrouw Hortense de Beauharnais. Ernaast liggen twee schilderijtjes van...

Lees meer
Willem Drees, een praktische idealist
Willem Drees, een praktische idealist
Recensie

Willem Drees, een praktische idealist

De vierdelige Drees-biografie nadert haar voltooiing. Nadat Hans Daalder eerder de oorlogsjaren en de netelige Indonesische kwestie behandelde in twee kloeke delen, promoveerde Jelle Gaemers in juni op het eerste deel, dat Drees’ levensjaren tot 1940 omvat. Er rest nu nog het vierde en laatste deel, over de jaren als minister-president tot aan zijn dood,...

Lees meer
Recensie

P.J. Oud en de dienstmaagd

De huishoudster Annetje Beets krijgt een geheime verhouding met de latere politicus P.J. Oud. Nadat ze zwanger is geworden, geeft de vader van de minnaar, de effectenhandelaar H.C. Oud, haar geld om het kind weg te laten halen. Ze neemt het geld aan, maar haar kind laat ze via een ingewikkelde wisseltruc geboren worden en...

Lees meer
Recensie

Een langgerekt Spaans exces

De Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) is wel de ‘oorlog der dichters’ genoemd, vanwege zijn romantische uitstraling, die velen in Europa moreel betrokken en soms zelfs medeplichtig maakte. Van degenen die ter linker- of ter rechterzijde hun steun betuigden, waren velen blind en doof voor wat er werkelijk in Spanje aan de hand was: moord, doodslag, verraad...

Lees meer
Artikel

Gezien

TENTOONSTELLING Feest in het Catharijneconvent door Marieke Prins Bonifatius werd bij Dokkum vermoord en is daarom beroemd, maar ook de Angelsaksische Willibrordus en Lebuïnus bekeerden in de achtste eeuw vanuit Utrecht de heidense Friezen. In de schatkamer van het Catharijneconvent zijn een rijk bewerkte ivoren kelk en een boek met zilver, ivoor en cameeën te...

Lees meer
Artikel

Kinderen waren geen hinderen

De Nederlandse ouders in de Gouden Eeuw interesseerden zich niet erg voor hun kinderen: die waren maar tot last. Dit beeld is pertinent onjuist, zo toont de Groningse hoogleraar pedagogiek Jeroen Dekker aan in het onlangs verschenen Het verlangen naar opvoeden. Het eerste wat opvalt als je Het verlangen naar opvoeden doorbladert, is het grote...

Lees meer
Artikel

Israël heeft recht op stukje Libanon

De archeoloog en historicus Meir Ben-Dov heeft in oude archieven het bewijs gevonden: Israëlische boeren zijn al honderd jaar eigenaar van 400 hectaren grond in Libanon. In zijn binnenkort te publiceren boek History of the village of Metula geeft hij een oplossing voor een slepend Israëlisch-Libanees grensconflict. In 1893 kocht de Franse bankierszoon van Joodse...

Lees meer
Artikel

Rechtse populist in linkse tijden

In het heersende beeld van de jaren zestig blijven de rechtse kanten meestal onderbelicht. Zo wordt de opkomst en ondergang van boer Koekoek en zijn Boerenpartij als een op zichzelf staand fenomeen gezien, terwijl zijn politieke stijl later wel degelijk invloed had op de gevestigde politiek. Dit zegt Koen Vossen in zijn bijdrage over de...

Lees meer
Artikel

Uitwassen bij VOC

Het is een eeuwenoud ritueel dat matrozen die voor de eerste keer per schip de evenaar over varen, stevig worden ontgroend. Bij dit zogeheten Neptunusfeest worden jonge zeevaarders door hun oudere kameraden geestelijk of lichamelijk uitgetest en geprovoceerd. In Crossing the line van Simon J. Bronner, dat in 2006 is uitgegeven als een etnologisch cahier...

Lees meer
Caribische geschiedenis in de lift
Caribische geschiedenis in de lift
Artikel

Caribische geschiedenis in de lift

Per september 2006 is Gert Oostindie (1955) hoogleraar Caribische geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Als directeur van het Koninklijke Instituut voor Taal-, Land,- en Volkenkunde (KITLV) kan hij nu vanuit twee functies een goede impuls geven aan de geschiedschrijving over het Caribisch gebied in Nederland. De Cariben stonden bij historici altijd in de...

Lees meer
Loginmenu afsluiten