• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 9/2011

    ‘Het Joden vangen werd een ware hartstocht’

    Door: Ad van Liempt
    Duizend gulden verdienden ze soms in één week. En gezamenlijk arresteerden ze meer dan 15.000 Joden. Ze waren uit op geld en op de Joodse bezittingen – de Colonne Heinnecke en daarvoor vrijgemaakte politieagenten die vooral in de zomer van 1943 op ondergedoken Joden joegen. Maar de meesten waren vooral hartgrondig antisemiet. Wie waren deze mensen, die het vuile werk voor de Duitsers opknapten? De Joodse onderduikers die op de bovenverdieping van het beroemde Cabaret Alcazar op het Thorbeckeplein zaten, zijn om meer dan één reden bijzonder. De belangrijkste reden is dat zij hun eigen onderduik gefilmd hebben.

    Ze hadden een filmcamera waarmee ze, strak geregisseerd, in beeld brachten hoe ze leefden, hoe ze aten en sliepen, hoe ze reageerden op nieuws van de illegale radio en oefeningen hielden om bij onraad binnen enkele seconden onzichtbaar te worden en in schuilnissen te verdwijnen.

    Een jaar of dertig geleden kwamen die beelden opeens tevoorschijn – een uniek filmdocument uit de bezettingstijd.
     

    Bureau Joodse Zaken en Colonne Heinnecke

    Maar er is nog iets bijzonders aan de hand: op 28 mei 1943 werd de schuilplaats overvallen en werden de onderduikers opgepakt en gearresteerd. Daarbij was sprake van een eenmalige samenwerking tussen de twee concurrerende instanties die zich bezighielden met de jacht op onderduikers in de hoofdstad: de speciale eenheid van de politie, Bureau Joodse Zaken geheten, én de Colonne Henneicke, een onderafdeling van de Duitse deportatieorganisatie.

    Officieel was dat de rechercheafdeling van de Hausraterfassungsstelle, het bureau dat zich bezighield met het inzamelen van Joodse bezittingen. Eind 1942 was de stateloze randfiguur Willem Henneicke er chef geworden en vanaf maart 1943 ging dit gezelschap (inclusief ‘freelancers’ circa vijftig man) niet meer op spullen, maar op ménsen jagen.

    Normaal negeerden de politie en de Colonne elkaar; af en toe vlamde de concurrentie op. Maar nu kreeg de politie bij het leeghalen van de onderduikplaats, waarbij maar liefst veertien Joden werden opgepakt, steun van een lid van de Colonne Henneicke, Henk Saatrübe. Hij hielp vooral bij het verdelen van de buit.
     

    'Wij hebben net een mooie slag geslagen. Wij hebben bij veertien Joden gepikt en goud en sigaretten in beslag genomen'

    Zijn tandarts was hem kort erna tegengekomen en omdat hij een paar dozen onder zijn arm hield, vroeg hij waar hij vandaan kwam. Saatrube antwoordde: ‘Nou, wij hebben daarnet een mooie slag geslagen. Wij hebben bij Vreeswijk aan het Thorbeckeplein veertien Joden gepikt en goud en sigaretten in beslag genomen.’

    Het was eind mei en in Amsterdam was de concurrentiestrijd tussen de twee organisaties al een paar maanden in volle gang. Het is zelfs voorgekomen dat een werknemer van de Colonne Henneicke door de politie werd gearresteerd – en uiteindelijk op last van de Duitse politiechef Willy Lages ontslagen toen bleek dat hij een strafblad had.
     

    7,50 gulden per gearresteerde Jood

    Het lijdt geen twijfel dat beide groepen, de politieagenten van Bureau Joodse Zaken en de burgers van de Colonne Henneicke, elkaar tot grote activiteit inspireerden. En anders deden de premies dat wel die voor beide organisaties te verdienen waren: voor elke gearresteerde Jood was een bedrag te incasseren, meestal 7,50 gulden, maar bij strafgevallen het dubbele. Ook voor de politiebeambten.

    Nu een groep van zes onderzoekers rond de 250 strafdossiers heeft bestudeerd van politieagenten die na de oorlog zijn berecht wegens hun aandeel in de Jodenvervolging, is het beeld van de Nederlandse Jodenjacht redelijk compleet.

    Dat biedt de mogelijkheid om te kijken wat de overeenkomsten en verschillen waren tussen deze beide groepen, die allebei een groot aandeel hadden in wat je een van de zwartste bladzijden in onze geschiedenis kunt noemen: de jacht op de ondergedoken Joden tijdens de Duitse bezetting.

    Op de eerste plaats valt op dat de Colonne Henneicke maar een halfjaar heeft gefunctioneerd. Haar jacht op Joden die zich niet hadden gemeld voor de ‘werkverruiming in het oosten’, zoals hun deportatie in het verhullend taalgebruik van de nazi’s heette, begon in maart 1943, na een besluit van het Rijkscommissariaat in Den Haag dat er premies zouden worden uitgeloofd.
     

    Amsterdam 'judenrein'

    Op 30 september van datzelfde jaar werd de Colonne alweer ontbonden, officieel omdat Amsterdam ‘judenrein’ werd verklaard en de Joodse Raad van Amsterdam werd opgeheven; officieus ongetwijfeld ook omdat de chef van de Sicherheitspolizei Willy Lages zich hevig ergerde aan het ongedisciplineerde gedrag van die woestelingen van de Colonne.

    Na de oorlog kwam de in deze zaak gespecialiseerde advocaat-fiscaal mr. M.H. Gelinck tot de conclusie dat de Colonne tussen de 8000 en 9000 Joden had gearresteerd in dat halve jaar.

    Hoeveel Joden de Nederlandse politie al met al heeft opgepakt is niet precies te zeggen. Het ging om korpsen in het hele land, waarvan de meeste een klein groepje agenten hadden vrijgesteld om onderduikers op te sporen. Maar die gingen wel door tot diep in 1944, en sommige zelfs tot aan de bevrijding.

    In het onderzoek voor het boek Jodenjacht zijn de namen van circa 4800 Joodse arrestanten aangetroffen in die 250 strafdossiers – maar dat kan geen compleet overzicht zijn: het betreft een min of meer toevallige selectie van arrestaties die aan de verdachten ten laste konden worden gelegd.
     

    Verschillende Jodenjagers die zich bij de Colonne Henneicke hadden bekwaamd zijn daarna in dienst getreden van de Amsterdamse politie, waar ze hetzelfde werk deden

    Het lijkt een veilige schatting om voor de totale politie ook uit te gaan van een aantal in de buurt van de 8000. Curieuze bijkomstigheid: verschillende Jodenjagers die zich bij de Colonne Henneicke in dit metier hadden bekwaamd zijn daarna in dienst getreden van de Amsterdamse politie, waar ze hetzelfde werk mochten voortzetten.

    Zowel van de leden van de Colonne Henneicke als die van de gespecialiseerde politiediensten zijn enige algemene kenmerken bekend. Het achternazitten van ondergedoken Joden was niet bepaald een bezigheid voor jonkies.
     

    Jodenjager: gemiddeld 40 jaar oud, laagopgeleid en werkloos

    De 54 onderzochte Colonne-leden waren in 1943 gemiddeld 40 jaar oud, de politieagenten gemiddeld 38; in beide groepen komen we één zestigplusser tegen; in de meeste gevallen gaat het om dertigers en veertigers.

    Qua opleiding zijn de scharrelaars van de Colonne Henneicke de minderen: er heeft slechts een handjevol de mulo doorlopen, het merendeel is zonder noemenswaardige opleiding in allerlei beroepen terechtgekomen. De meesten waren werkloos toen ze door het Arbeidsbureau werden aangemoedigd zich bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung te melden.

    Voor de politieagenten geldt dat het grootste deel na de lagere school een vervolgopleiding had afgerond – dat was verplicht voor wie bij de politie wilde. Vijftien procent had de hbs afgemaakt, een enkeling het gymnasium.

    Er was overigens ook sprake van een aanzienlijk aantal ‘zij-instromers’ – mannen die tijdens de oorlog tot de politie toetraden en voor wie hun nazigezindheid zwaarder telde dan hun opleiding.
     

    Bij de politie was een aanzienlijk aantal 'zij-instromers': mannen voor wie hun nazigezindheid zwaarder telde dan hun opleiding

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen