Alle artikelen
Als ik op het Utrechtse Janskerkhof met iemand langs het standbeeld van Willibrord kom, vertel ik graag over de hervormde hoogleraar theologie Arnold van Ruler, die daar ook vaak voorbijwandelde en dan naar eigen zeggen even zijn hoed afnam voor ‘de man op het peerd’ – persoonlijk was hij liever heiden gebleven, maar dankzij Willibrord had hij er nu eenmaal aan moeten geloven.
Ook Ton van Schaik refereert kort aan deze anekdote in zijn bijdrage over ‘de grondlegger van het christendom in ons land’, zoals hij de missionaris noemt. Maar hij vertelt toch vooral hoe het ruiterstandbeeld voor de geestelijke tot stand kwam en waarom het op die plek en niet op het Domplein belandde.
Het idee om Willibrord in 1939, twaalfhonderd jaar na zijn dood, nationaal te gedenken – mét Johan Huizinga, maar zonder koningin Wilhelmina, die geen zin had in rooms gedoe – kwam van de oud-katholieke bisschop Engelbertus Lagerwey. Het initiatief voor het bronzen beeld van Albert Ternote, dat in 1947 ten slotte geplaatst werd, kwam echter van het hoofdbestuur van de Algemene Katholiekendag – en dat was natuurlijk katholiek op Romeinse wijze.
Aan plaatsen gehecht is de nieuwste loot aan de stam van boekwerken die het concept lieux de mémoire – plaatsen van herinnering – tot uitgangspunt nemen. En hoewel ik al heel wat van die boeken besproken heb en ze me zonder uitzondering bevielen, word ik van het begrip nog altijd een beetje kregelig. Net zoals de geur van hooi je aan vroeger dagen van geluk kan doen herinneren, kunnen ook bepaalde plaatsen herinneringen aan het verleden oproepen. Maar waarover moet het dan vervolgens gaan? Over de aanleiding tot de herinnering of de herinnering zelf? Van Schaik – we zagen het al – vertelt veel over het beeld en weinig over Willibrord.
Dat is ook waar de samenstellers van dit fraai uitgevoerde boekwerk met 48 rijk geïllustreerde artikelen blijkens de ondertitel voor gekozen hebben: het gaat over katholieke herinneringscultuur. Terwijl twee protestantse voorgangers, een gereformeerde en een vrijzinnige, de artikelen rond thema’s en personen schaarden, kiest dit boek resoluut voor fysieke plaatsen.
Dat past ook goed bij de zinnelijkheid van de katholieke religiositeit, zou je zeggen. Een standbeeld is natuurlijk gemaakt om historische herinneringen op te roepen, maar alleen al door hun vorm doen ze de gedachten soms nog meer uitgaan naar zichzelf. Het reusachtige beeld voor Herman Schaepman in Tubbergen zegt meer over de roomse strijdbaarheid uit 1927 dan over de uitgebeelde priester.
Van beelden, kerken, abdijen en zelfs de studio van de KRO in Hilversum is het wel duidelijk dat ze herinneringen aan het roomse leven oproepen. En dat een geboortehuis, zoals dat van Peerke Donders in Tilburg, tot een herdenkingsoord getransformeerd wordt is ook niet ongewoon. Maar er zijn ook artikelen over de Stadsschouwburg in Amsterdam en het Malieveld in Den Haag, en die zijn een stap verwijderd van de opvoering van Vondels Gysbreght of de grote manifestatie van progressieve katholieken op 8 mei 1985. Hier gaat het weer meer over het herinnerde en minder over de aanleiding.
In feite gaat dit boek vooral over de katholieke opleving tussen pakweg 1880 en 1960. De auteurs zijn allemaal boven de vijftig en daardoor ligt er een zeker melancholiek waas over hun werk: vaak hebben ze nog net persoonlijke herinneringen aan een tijd die nu onherroepelijk voorbij is en hebben ze de neergang van de kerk persoonlijk beleefd. ‘Herinneringen zijn nooit onschuldig,’ merken de redacteuren terecht op.
Eens zal het moment aanbreken waarop ook die herinneringen uitgewist zijn en dit echt geschiedenis wordt. Maar vooralsnog biedt dit boek een heerlijke mix van herinnering én geschiedschrijving.
Aan plaatsen gehecht. Katholieke herinneringscultuur in Nederland
Jan Jacobs, Lodewijk Winkeler en Albert van der Zeijden (redactie)
869 p. Valkhof Pers, € 49,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Van KRO-studio tot standbeeld van Schaepman
Als ik op het Utrechtse Janskerkhof met iemand langs het standbeeld van Willibrord kom, vertel ik graag over de hervormde hoogleraar theologie Arnold van Ruler, die daar ook vaak voorbijwandelde en dan naar eigen zeggen even zijn hoed afnam voor ‘de man op het peerd’ – persoonlijk was hij liever heiden gebleven, maar dankzij...
BOEKEN: 12 kilo, 800 kaarten
Eind zeventiende eeuw bestond Paramaribo uit niet meer dan een handjevol huizen, waarvan de meeste herbergen en smokkelkroegen waren. Ruim een eeuw later lag het inwonertal rond de 10.000 inwoners en was de stad voorzien van afwateringen, toegangswegen en verdedigingswerken. De ontwikkeling van Paramaribo is een van de vele onderwerpen die opgenomen zijn in...
BOEKEN: Signalementen
Kokarde. Patriotten en Oranjeklanten op weg naar 1813-1815 Ruud Spruit 315 p. Winkler Prins, € 29,99 Spruit, voormalig directeur van het Westfries Museum te Hoorn, portretteert in dit heel mooi uitgegeven boek vijftig mannen en vrouwen die aan de wieg stonden van het Koninkrijk der Nederlanden. De aanleiding voor Kokarde is de reeks herdenkingen in...
BOEKEN: Spotgoedkope vakanties en een volksradio
Telkens weer weten de Duitse uitgevers ons te verblijden met fraaie, leerzame en zelfs amusante boekwerken. Degelijk en doorwrocht is de studie naar het economische imperium van de nazivakbond Deutsche Arbeitsfront (DAF), beklemmend is de analyse van afgeluisterde gesprekken van Wehrmacht-soldaten en verhelderend en onderhoudend is een schitterend uitgevoerd lees- en kijkboek over de Duitse...
WEBSITE: Het mooiste vogelboek ter wereld
Het Haarlemse Teylers Museum heeft onder het kopje ‘Boeken: 50 topstukken’ een magnifieke selectie uit zijn bibliotheekcollectie online geplaatst: http://teylers.adlibhosting.com/internetserver/search/simplev. De boeken, uit de vijftiende tot de negentiende eeuw, gaan net als het museum over kunst en wetenschap. Er ligt een sterk accent op natuurkunde, flora en fauna. Vooral de vogelboeken zijn van...
FILM: Signalementen
Een speelfilm over het bombardement op 14 mei 1940 op Rotterdam was er nog niet. Dat die film er met Het bombardement nu wel is, is geen reden tot vreugde. Het probleem is niet dat Het bombardement slechts dient om een ontluikende liefdesrelatie onder spanning te zetten, maar wel dat bij de manier...
FILM: De charmeur en de stotteraar
‘Wil je mijn postzegelverzameling zien?’ vraagt Franklin D. Roosevelt aan zijn achternicht Margaret Suckley – voor vrienden Daisy – tijdens een verblijf in Springwood, het familieonderkomen van de Roosevelts in het stadje Hyde Park in de staat New York. De president heeft haar uitgenodigd om thee te komen drinken, maar het blijft niet bij thee...
TENTOONSTELLING: Eerbetoon aan eigenzinnige Sovjetkunstenaars
De provinciale PVV-afdeling vindt het ‘schandalig’. Het Drents Museum heeft ter promotie van zijn tijdelijke tentoonstelling De Sovjetmythe een tien meter hoog standbeeld van Lenin in Assen geplaatst. Volgens de Drentse discipelen van Wilders is het beeld een vorm van persoonsverheerlijking en propaganda voor een massamoordenaar. Hierin hebben zij honderd procent gelijk. Want dit is...
Nederlandse ondernemers investeerden in de inpoldering
Ondernemers met lef investeerden tijdens de Gouden Eeuw in grootschalige inpolderingen. Met de Beemster, Purmer, Schermer en Wijdewormer creëerden zij riante achtertuinen voor de snelgroeiende Hollandse steden.
LEZERSFORUM: ‘Laat AIVD geen staat binnen de staat zijn’
‘De AIVD moet zijn archieven openbaar maken’De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) weigert archiefstukken na verloop van tijd over te dragen aan het Nationaal Archief, zoals elke overheidsdienst verplicht is te doen. Daarom luidt de stelling van deze maand: ‘De AIVD moet zijn archieven openbaar maken.’ Van de deelnemers is 55 procent het hiermee eens;...
INTERVIEW: ‘Het Amerikaans systeem beloont onredelijkheid.’
Het zou zo mooi kunnen zijn: industrialisering en technologische vooruitgang kunnen steeds meer mensen een beter leven geven. Maar door politieke stompzinnigheid steken we steeds weer stokken in onze eigen wielen, zegt Maarten van Rossem naar aanleiding van een geactualiseerde versie van zijn overzichtswerk De Verenigde Staten in de twintigste eeuw. ‘Het...
ONDERZOEK: Haagse pikorde
Het is goed mogelijk dat voor de negentiende-eeuwse arbeider al die heren en dames uit de ‘betere kringen’ die met hun dure hoeden en mantels door de stad flaneerden of zich in rijtuigen lieten vervoeren één pot nat zijn geweest. Een buitenstaander ziet immers zelden welke scheidslijnen binnen een bepaalde groep een rol spelen....
