Alle artikelen
‘De laatste jaren heb ik weinig gelegenheid gevonden de publicaties van collega Brands te volgen.’ Hugo Brandt Corstius vond deze opmerking van Arie van Deursen het vileinste zinnetje van 1994, omdat volgens hem iedereen met enige kennis van de Nederlandse geschiedschrijving wist dat die publicaties non-existent waren. En inderdaad: vergeleken met generatiegenoten als H.W. von der Dunk, H.L. Wesseling en Van Deursen zelf publiceerde Maarten Brands – van 1970 tot 1998 hoogleraar nieuwste geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam – wel erg weinig.
Na zijn in 1965 verdedigde dissertatie schreef hij geen enkel boek meer, en ook zijn productie aan wetenschappelijke artikelen was uitermate bescheiden. Veel tijd en energie gingen weliswaar zitten in het geven van colleges, de begeleiding van promovendi, het directeurschap van het Duitsland Instituut en het voorzitterschap van de Adviesraad voor Vrede en Veiligheid, maar in tegenstelling tot zijn reeds genoemde collega’s publiceerde hij ook na zijn emeritaat niet veel.
En toch lagen daar eind vorig jaar ter gelegenheid van Brands’ tachtigste verjaardag ineens twee stevige delen ‘verspreide geschriften’, die tezamen zo’n duizend bladzijden tellen. Hadden de critici zich dan toch vergist? Nou, als we de registers, noten en voorwoorden niet meetellen, gaat het om 756 bladzijden tekst, en over een periode van een halve eeuw is dat natuurlijk niet echt veel. Wat opvalt is dat deze bundels inderdaad heel weinig artikelen bevatten die zijn verschenen in historische vaktijdschriften, voor historici bij uitstek het middel om bij te dragen aan de ontwikkeling van hun wetenschap. Veel stukken zijn aanvankelijk gepubliceerd in bundels, dagbladen en tijdschriften, maar een groot deel ervan bestaat uit bewerkte lezingen.
Hoewel Piet de Rooy hem in een van de voorwoorden vriendelijk een ‘historian’s historian’ noemt, heeft Brands zich dus in eerste instantie niet tot zijn vakgenoten gericht, maar tot het bredere publiek. Dat hij minder bekend is dan sommige van zijn collega’s heeft niet alleen te maken met zijn geringe productie, maar ook met de manier waarop hij zijn inzichten verwoordt. Het maakt allemaal een nogal gewichtige indruk, terwijl hij zelden echt verrassend uit de hoek komt en zijn pogingen tot geestigheid dikwijls tamelijk geforceerd zijn. Als hij in zijn afscheidscollege een bepaald slag Duitse intellectuelen karakteriseert als ‘uitbaters van herberg “De Gemiste Kans”’, wat niet onaardig is, parafraseert hij slechts zijn leermeester Jan Romein, die al te relativerende historici afdeed als stamgasten van ‘herberg “Het Nulpunt”’.
Voor de goede orde: het is beslist niet zo dat in deze boeken niets interessants te vinden is. Vooral over de Duitse geschiedenis en de internationale betrekkingen heeft Brands zeker veel zinnigs te melden – zijn kennis op dat terrein is zonder meer groot – en de manier waarop hij de ongezonde belangstelling van sommige filosofen voor een kwalijk denker als Carl Schmitt fileert en veroordeelt is uitgesproken verfrissend. En ook oudere artikelen over een verlichtingsdenker als Pierre Bayle, of relativerende beschouwingen over de betekenis van de culturele revolutie van de jaren zestig zijn echt de moeite waard.
Eveneens valt het te prijzen dat de ijverige redacteuren – Piet Blaas en Annette de Weger – veel aanvullende bibliografische informatie verschaffen, zodat een flink aantal stukken weer aardig up-to-date is. Maar echt indrukwekkend of baanbrekend kun je deze teksten toch niet noemen. En Brands mag dan gelukkig niet zo tenenkrommend beroerd schrijven als Von der Dunk, zo mooi als Van Deursen en zo helder en geestig als Wesseling schrijft hij bij lange na niet. Heel lang werd Brands beschouwd als ‘de opvolger van Jan Romein’, maar hoewel ook op diens ‘grootheid’ wel het een en ander valt af te dingen, moet men helaas toch concluderen dat Brands nog niet in diens schaduw kan staan.
Maarten Brands
Het arsenaal van de geschiedenis en Karrensporen onder het asfalt
496 en 520 p. Wereldbibliotheek, € 29,90 per deel
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Het arsenaal van de geschiedenis en Karrensporen onder het asfalt door Maarten Brands
‘De laatste jaren heb ik weinig gelegenheid gevonden de publicaties van collega Brands te volgen.’ Hugo Brandt Corstius vond deze opmerking van Arie van Deursen het vileinste zinnetje van 1994, omdat volgens hem iedereen met enige kennis van de Nederlandse geschiedschrijving wist dat die publicaties non-existent waren. En inderdaad: vergeleken met generatiegenoten als H.W....
FILM SIGNALEMENTEN
Het oorlogsverleden dringt onstuitbaar door in het heden in het Poolse intieme drama Ida van de Pools-Engelse regisseur Pawel Pawlikowski. De in de jaren zestig spelende zwart-witfilm draait om een achttienjarige jonge vrouw, die als weeskind bij de nonnen is opgegroeid en ook non wil worden. Als ze kort voor haar inwijding...
FILM: Yves Saint Laurent
‘Buiten mijn werk om ben ik volledig verloren. Een echte stuntel,’ aldus Yves Saint Laurent in de Franse speelfilm Yves Saint Laurent. Daarin wordt de modeontwerper geportretteerd als een aan drugs en drank verslaafde manisch-depressieve workaholic. Dat de man toch nog 71 is geworden voor hij in 2008 overleed, is volgens de impliciete boodschap...
TENTOONSTELLING: Expeditie Zijderoute. Schatten uit de Hermitage
Mythes spelen in de overlevering een essentiële rol. De oosterse wereld is voor ons West-Europeanen omgeven met een zweem van mystiek die tot op de dag van vandaag levend wordt gehouden. Dit gebeurt ook op de nieuwste tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam over de Zijderoute. Langs dit handelsnetwerk, dat 1700 jaar in gebruik was...
Was de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog wel vredig?
Is het Interbellum, de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, eigenlijk onderdeel van een aaneengesloten periode van oorlog? Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad, praatte hierover op 19 maart met Duitslanddeskundige Willem Melching en Herman Amersfoort, hoogleraar militaire geschiedenis aan de UvA, tijdens een bijeenkomst in het Verzetsmuseum te Amsterdam. De lezingenreeks is een initiatief...
‘Een militair kreeg geen kind, hij verwekte een kind’
Nederlandse soldaten in Indië hebben naar schatting drie- tot achtduizend kinderen verwekt bij lokale vrouwen. Annegriet Wietsma, filmmaker en schrijver, en militair historicus Stef Scagliola, schreven hierover Liefde in tijden van oorlog. Onze jongens en hun verzwegen kinderen in de Oost. Wietsma: ‘De Nederlandse krijgsmacht heeft geen rekening gehouden met seksuele verlangens. Dat was flink...
Jan Huygen van Linschoten (1563-1611)
De jonge avonturier Jan Huygen van Linschoten reisde eind zestiende eeuw met de Portugezen mee naar India. Hij noteerde alle kennis die hij opdeed in een boek, dat een sensatie werd. Nederlandse kooplui wisten voortaan waar het grote geld te verdienen viel. Jan Huygen van Linschoten woonde al een jaar in Goa toen een smartelijke...
Simon Stevin: ingenieur van de prins
Alleskunner Simon Stevin benaderde de oorlog als een reeks meetkundige problemen. Zijn kennis van de wiskunde droeg hij over op prins Maurits, die er grote militaire successen mee haalde.
De overblijfselen van de nucleaire dreiging uit de Koude Oorlog
Naargeestige loodsen, diepe schachten en vervallen Sovjetpropaganda. Veel meer rest er niet van de plekken waar drie decennia lang een verlammende dreiging van uitging: de lanceerlocaties van de Russische nucleaire raketten. Bekijk het beeldessay hieronder. Dit artikel is exclusief voor abonnees Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN...
Vrije verkiezingen na de Bataafse Revolutie
Vandaag mogen Nederlanders naar de stembus. Na de Bataafse Revolutie waren er in Amsterdam voor het eerst verkiezingen voor een eigen volksvertegenwoordiging. Maar de vroege stapjes naar democratie waren wankel: niet iedere Amsterdammer mocht stemmen, en de functie van volksvertegenwoordiger was maar matig populair.
De moord op Frits Schallenberg
De avond voor hij een belangrijke slag probeerde te slaan in zijn speurtocht naar duistere zaken uit oorlogstijd, kwam Frits Schallenberg om het leven. Werd de Haagse sjacheraar vermoord om een groot complot af te dekken? ‘Het lijk dreef vooroverliggend drie meter uit de kant. Het lichaam noch de kleding vertoonden sporen van geweld. Het...
Schilders in negentiende eeuwse kunstkolonie Oosterbeek
In de negentiende eeuw groeide het schilderachtige Oosterbeek uit tot een kunstenaarskolonie. Al snel werd de plaats ook ontdekt door renteniers, die er grote villa’s bouwden. De kunstenaars moesten niets van hen hebben: ‘Beschaving heeft Natuur verdrongen.’ Vraag iemand een kunstenaarsdorp in Nederland te noemen en de kans is groot dat...
