Alle artikelen
Vanaf eind november in de Amsterdamse Hermitage: de broers en zussen van de Nachtwacht. Schutters, regenten en artsen poseren zelfbewust op groepsportretten die samen het verhaal vertellen van Holland in de Gouden Eeuw. Historisch Nieuwsblad selecteerde acht topstukken.
Hoeders
Strak kijken deze schutters voor zich uit. Sommigen hebben een ronduit norse blik. Dit zijn burgers om rekening mee te houden. In geval van nood beschermen de ‘kloveniers’ Amsterdam, de havenstad in opkomst. Dit vroege schuttersstuk is waarschijnlijk van de hand van Cornelis Anthonisz, die ook nauwkeurige plattegronden van de snelgroeiende stad maakt.
Op een van die plattegronden is de Kloveniersdoelen te zien (nu Hotel de Doelen). Daar oefenen de afgebeelde amateurschutters met hun vuurwapens, de ‘klovers’, en daar komt ook dit doek te hangen. In de loop van de jaren krijgt het gezelschap van allerlei schuttersportretten, inclusief de Nachtwacht. Het stadsbestuur maakt graag gebruik van de ruimte om voornaam bezoek te ontvangen, waarop het indruk wil maken.
Geruststellende parade
Deftig geklede burgers van Amsterdam zijn samengedromd om een optocht van schutters te bewonderen. Dit oudste overzichtsschilderij van de Dam wordt gemaakt rond 1620 en op dat moment staat het oude stadhuis er nog. Een kwarteeuw later zal het plaats moeten maken voor het huidige Paleis.
Langs het stadhuis paraderen de schutters tussen een haag van toeschouwers richting waag. Daarop hangt in groot formaat een wapenschild dat kooplui van over de hele wereld overduidelijk maakt in welke belangrijke stad ze zich bevinden.
Het defilé draagt een geruststellende boodschap uit: deze gewapende mannen waken over de stad, en als er chaos uitbreekt, staan ze klaar om de orde te herstellen. Want dat is wat de schutterij begin zeventiende eeuw doet. In de zestiende eeuw had ze militaire taken, maar die zijn overgenomen door beroepslegers. De burgerwachters staan nog wel klaar om de stad te behoeden voor gevaar binnen de muren.
Tucht
Een goede burger is een verantwoordelijke burger, die zorgt voor de zwakkeren in de samenleving en zelfs voor gevallenen die van het rechte pad af zijn geraakt. Deze laatste categorie wordt in Amsterdam getuchtigd in het Rasphuis (voor mannen) en het Spinhuis (voor vrouwen), waar de gevangenen stevig moeten werken.
De discipline in het Spinhuis wordt bewaakt door regentessen Lysbeth Hendricksdr Haeck en Styntje Thomas. Zij inspecteren het kantwerk van de ‘lediglopende’ onder hun hoede en controleren de financiën. Haeck en Thomas worden bijgestaan door twee binnenmoeders, die vanwege hun lagere status staand zijn afgebeeld.
Bij de heropvoeding hoort volgens het lijstje in Thomas’ hand eenvoudig maar voedzaam eten: soetemelck, kool, rapen, beschuyt, bier, vis en wortelen.
Schatbewaarders
Tussen het zilverwerk zitten, van links naar rechts, een oud-burgemeester (Frans Banninck Cocq) een burgemeester (Jan van de Poll), een succesvolle brouwer (Albert Dircksz Pater) en een wereldberoemde drukker (Joan Willemsz Blaeu). Dit zijn de overlieden van de Handboogdoelen, maar de oorspronkelijke functie van het gebouw is alleen zichtbaar aan de twee gewapende jongemannen op de achtergrond.
Als dit schilderij wordt gemaakt, is de glorietijd van de schutterijen voorbij. Kort ervoor zijn zelfs de schietbanen achter de doelen opgeheven. Voortaan worden de Amsterdamse doelens vooral gebruikt als herberg, vergader- en feestlocatie. De overlieden koesteren nog wel de kostbaarheden die herinneren aan de heldhaftige tijd waarin ze de bewaarders waren van de stad.
Beroemd gezicht
In ruim tien jaar tijd heeft Frans Banninck Cocq (uiterst links) een wat boller hoofd gekregen, en een rodere neus. Maar hij is duidelijk dezelfde persoon als de aanvoerder op de Nachtwacht. Banninck Cocq had veel interesse in de geschiedenis van zijn familie, en het is waarschijnlijk aan hem te danken dat schilder Jacob Colijns schetsen maakte van alle werken in de Handboogdoelen, met namenlijsten en familiewapens. Daardoor zijn de geportretteerde handboogschutters nu nog te traceren.
Prins
Drukte op het IJ, de zeearm waarover handelswaar uit de hele wereld wordt aangevoerd. Het is circa 1668 en raadpensionaris Johan de Witt heeft net een alliantie gesloten met Zweden en Engeland, gericht tegen Frankrijk. Vandaar dat een Zweeds en een Engels ‘spiegelpaviljoenjacht’ hier gebroederlijk richting haven varen, voorafgegaan door een Amsterdams VOC-schip. Ze krijgen een saluut van een kleinere boot die de vlag voert van de latere stadhouder Willem III.
Het geheel is een verzinsel van de schilder, want de voorstelling is gesitueerd in het Eerste Stadhouderloze Tijdperk. Willem had op dat moment geen officiële politieke functie en hij zou ervoor waken de anti-orangistische regenten in Amsterdam te tarten met vlagvertoon. Rechts van het prinsenjacht varen de Staten van Holland, waarvan de prins sinds enkele jaren speciale bescherming geniet. Daarmee is de symbolische weergave van de politieke verhoudingen van het moment compleet.
Buiten
Als Hendrick Meebeeck Cruywagen (uiterst rechts) in 1623 trouwt met Barbara Jans (naast hem), heeft hij het tamelijk eenvoudige beroep van zeilmaker. Maar als hij een kleine veertig jaar later sterft, bezit hij een aanzienlijke hoeveelheid onroerend goed. Financieel heeft hij succes en rond 1640 kan hij met zijn gezin en schoonmoeder poseren voor dit buiten aan de Uitweg, ten westen van Amsterdam. De familie Meebeeck Cruywagen hoort bij de rijke bovenlaag die ’s zomers de hitte en stank van de stad ontvlucht naar een tweede huis.
Maar Hendrick en Barbara krijgen ook te maken met alle ellende van het zeventiende-eeuwse bestaan. Zes van hun twaalf kinderen sterven vóór hun vader. Rijckert bijvoorbeeld, het kleintje dat hier voor zijn moeder staat, is pas in de twintig als hij overlijdt.
Twee zoons zullen overzees hun geluk zoeken. Claas (zittend in de wagen) zal jaren in Oost-Indië verblijven en Pieter (tweede van links) zit lang in West-Afrika.
Zeerover
Terwijl Amsterdam en de Republiek gestaag rijker en machtiger worden, bloeien ook het natuuronderzoek en de geneeskunde op. Daarmee stijgt ook de status van chirurgijns, zoals te zien is aan hun gewichtige voorkomen op dit schilderij.
De oude Sebastiaen Egbertsz (met hoed) geeft onderwijs met behulp van een skelet van een Engelse zeerover, dat hij vaker voor demonstraties gebruikt. Het skelet is heel precies weergegeven – inclusief de naad waarlangs de schedel geopend is geweest –, want dit schilderij is gemaakt voor een ter zake kundig publiek. Het is bedoeld voor het Anatomisch Theater in de Waag, die speciaal is ingericht om chirurgijns het menselijk lichaam te laten doorgronden.
Fatsoenlijke armoe
Boven de schoorsteenmantel in dit haveloze huis hangt een schilderij waarop wordt gefeest en gevreeën. Het is een waarschuwing van de schilder aan alle inwoners van Amsterdam, en in het bijzonder aan de armen, om fatsoenlijk te blijven. Alleen dan zullen ze voedsel krijgen van het Aalmoezeniershuis, dat hier is vertegenwoordigd door twee inspecterende regenten.
Deze familie lijkt getroffen door de rampspoed van een zieke moeder (in bed) en een gewonde vader (met omzwachtelde voeten). Het is het soort pech waarvoor niemand immuun is en daarom zal de ergste nood van dit huishouden worden gelenigd. Want dat dit een nette familie is, blijkt onder meer uit een bidprentje op de rechtermuur dat verwijst naar het Mirakel van Amsterdam. Hier wonen keurige kerkgangers.
Met dank aan Norbert Middelkoop, conservator van het Amsterdam Museum.
Groepsportretten
Op de tentoonstelling Hollanders van de Gouden Eeuw zijn ruim dertig zeventiende-eeuwse groepsportretten te zien uit de collecties van het Rijksmuseum en het Amsterdam Museum.
29 november 2014 tot en met eind 2016
Hermitage Amsterdam
Amstel 51, Amsterdam
Open: 10–17 uur
Info: 020-530 87 55 of www.hermitage.nl
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Groepsportretten uit de Gouden Eeuw
Vanaf eind november in de Amsterdamse Hermitage: de broers en zussen van de Nachtwacht. Schutters, regenten en artsen poseren zelfbewust op groepsportretten die samen het verhaal vertellen van Holland in de Gouden Eeuw. Historisch Nieuwsblad selecteerde acht topstukken. Hoeders Strak kijken deze schutters voor zich uit. Sommigen hebben een ronduit norse blik. Dit zijn...
‘Opeens was Churchill de juiste man op de juiste plaats’
Op 5 oktober 1914 stuurde Winston Churchill, op dat moment minister van Marine, een uiterst merkwaardig bericht naar het Britse kabinet. Hij was in Antwerpen, dat tijdens de Grote Oorlog door de Duitsers werd belaagd, en wilde daar het militaire commando overnemen. Hij was bereid af te zien van zijn post in de regering om...
LESSEN: ebola
Nu het ebolavirus de VS en Spanje heeft bereikt, zwellen de waarschuwingen aan over de risico’s op wereldwijde besmetting. Annet Mooij, auteur van Van pest tot aids. Vijf eeuwen besmettelijke ziekten in Amsterdam, volgt de berichtgeving over de eboladreiging met bijzondere belangstelling. ‘Zodra er epidemische ziektes opduiken, zoals een aantal jaren geleden de Mexicaanse griep...
STELLING: IS-strijders
Anton van Hooff ‘Ik ben het daarmee eens. Wanneer iemand in krijgsdienst treedt bij een vreemde mogendheid, ziet deze persoon in feite af van zijn oorspronkelijke staatsburgerschap. Een staat is, historisch gezien, in eerste instantie een militaire gemeenschap. Het is niet voor niets dat buitenlandse staatshoofden altijd door een groep dragonders worden verwelkomd en niet...
COLUMN: Martin Sommer
Charles de Gaulle had een hekel aan het presidentiële Elysée-paleis. Hij was erg katholiek en kon niet vergeten dat Madame de Pompadour, bijzit van koning Lodewijk XV, er ooit gewoond had. Ook was zijn voorganger-collega Felix Faure er overleden, in het liefdesbed dat hij deelde met wat toen een lichtekooi heette. De Gaulle zelf stond...
COLUMN: Annejet van der Zijl
‘Natura artis magistra? Welnee, kunst heerst over natuur: mensen vertellen verhalen om de werkelijkheid aan te kunnen,’ schreef Philippe Remarque onlangs in zijn Volkskrant. En hij kan het weten. Niet alleen is hij de kleinzoon van Erich Maria Remarque, schrijver van een van de meest indrukwekkende boeken over oorlog ooit, ook is hij getrouwd met...
‘Een spion onder vrienden’
De Brit Kim Philby was de overtreffende trap van een dubbelspion. Hij speelde het spel meesterlijk en bleef ook nog eens helemaal zichzelf. Te Engels om in zijn eigen land argwaan te wekken, te Engels ook om na zijn vlucht naar de Sovjet-Unie (toen hij ten slotte toch ontmaskerd werd) in zijn nieuwe land géén...
BOEKEN: ‘Alleen de wolken. Cultuur en crisis in het Westen, 1918-1938’
Laat ik het maar meteen toegeven: van de drie boeken van Philipp Blom die ik tot nog toe gelezen had, was ik allerminst onder de indruk. Akkoord, ze waren vlot geschreven en je stak er beslist wat uit op, maar ze bevatten tamelijk veel foutjes, waren volgens mij nogal oppervlakkig en bovendien vond ik ze...
Maarten van Rossem over Gouden jaren
Voor Gouden Jaren van Annegreet van Bergen ben ik een ideale bespreker. Dat komt doordat ik in 1943 ben geboren. Niemand die na 1952 is geboren kan dit boek verantwoord bespreken. Mijn concrete herinneringen beginnen in de verbluffend warme zomer van 1947. Zodoende heb ik de hele beschreven periode zelf van nabij meegemaakt: van de...
BOEKEN: Jan de Quay (1901-1985). Een biografie
Het publieke leven van Jan de Quay (1901-1985) voltrok zich in de slagschaduw van de in juli 1940 opgerichte Nederlandse Unie. Elke keer als na de oorlog een belangrijke bestuurlijke of politieke functie voor hem in beeld kwam, stuitte hij op weerstand vanwege zijn aandeel in die Nederlandse Unie, een volksbeweging die als buffer tussen...
BOEKEN: The Nixon Tapes, 1971-1972 en The Invisible Bridge, The Fall of Nixon and the Rise of Reagan
Richard Milhous Nixon was de gevaarlijkste president uit de Amerikaanse geschiedenis. Hij zocht de grenzen van de uitvoerende macht op en doorbrak ze gewetenloos. Vooral tijdens de Watergate-affaire ging hij tot het uiterste om te voorkomen dat de bandopnames die hij in het Witte Huis had laten maken openbaar zouden worden. Hij verloor uiteindelijk van...
SIGNALEMENTEN: Violette
Simone de Beauvoir is bekend, maar wie kent Violette Leduc? Over de relatie van deze twee schrijfsters – de een een ongelukkig buitenbeentje, de ander in het middelpunt van de literaire wereld – gaat het fraaie Franse drama Violette. De als bastaarddochter van een dienstmeid geboren Leduc leed haar hele leven aan zelfhaat...
