Alle artikelen
Tot en met 8 januari is in het Nationaal Archief de tentoonstelling Onderweg. Met de fotograaf op reis te zien. De tentoonstelling bevat 235 originele afdrukken van beroemde fotografen uit binnen- en buitenland, maar ook bijzondere onbekende vondsten.
Uniek materiaal
Dat het Nationaal Archief een indrukwekkende fotocollectie heeft, bleek al uit de tentoonstelling Blikvangers uit 2015. Het archief beheert zo’n 15 miljoen beelden uit 
de afgelopen 150 jaar. Foto’s van beroemde fotografen als Robert Capa en Henri Cartier-Bresson zijn via Nederlandse uitgeverijen als Spaarnestad en Elsevier bij het Nationaal Archief terechtgekomen.
Tijdens de voorbereidingen van Blikvangers kwam collectiespecialist Elwin Hendrikse veel bijzonder materiaal tegen. De ontdekkingen die hij toen deed, leidden uiteindelijk tot de tentoonstelling Onderweg. ‘Reizen is een universeel thema’ aldus Hendrikse, ‘iedereen reist. De foto’s die we hebben geselecteerd doen wat met je. Het zijn visueel sterke beelden, waar een verhaal achter zit.’
Foto: Herbert Ponting, De Terra Nova vast in het ijs, 13 december 1910
Reizen wordt makkelijker en goedkoper
De bezoeker wordt rondgeleid door honderdvijftig jaar reis- en fotogeschiedenis. Door de aanleg van kanalen en spoorwegen wordt reizen vanaf de eerste helft van de negentiende eeuw makkelijker, sneller en goedkoper. Rond dezelfde tijd ziet de daguerreotypie (een vroege vorm van fotografie) het licht. Ook rijdt in 1869 in Nederland de eerste trein tussen Amsterdam en Haarlem. In hetzelfde jaar overlijdt ontdekkingsreizigster Alexine Tinne, Nederlands eerste vrouwelijke fotografe, van wie het werk ook onderdeel uitmaakt van de tentoonstelling.
Foto: Herbert Ponting, Het expeditieschip Terra Nova gezien vanuit een ijsberg, 5 januari 1911
Tragisch verhaal
Een van de verhalen die in de tentoonstelling worden uitgelicht is dat van de Britse fotograaf Herbert Ponting, die meereisde met ontdekkingsreiziger Robert Falcon Scott. Scott vertrekt in 1910 naar Antarctica en bereikt na de Noor Roald Amundsen als tweede de noordpool. Tijdens de barre terugtocht komen hij en enkele van zijn expeditieleden om het leven.
De foto’s van Ponting zijn in eerste instantie gemaakt voor wetenschappelijke doeleinden en om fondsen te kunnen werven voor een volgende expeditie. Uiteindelijk brengt hij ze uit als eerbetoon aan Scott en de mislukte expeditie. Hendrikse: ‘Het is een heroïsch boek en een tragisch verhaal. De foto’s zijn bijzonder vanwege de techniek en de omstandigheden. Het landschap is helemaal wit, probeer daar maar eens perspectief in te vinden.’
Foto: Willem van de Poll,
Blinde man op straat in de Joodse wijk, Warschau, 1934
Met zijn foto’s van de Joodse wijk van Warschau uit 1934 legde Willem de Poll een straatbeeld vast dat tien jaar later weggevaagd is
De eerste fotografen worden nog beperkt door de technologie (grote en kwetsbare apparatuur), maar in de twintigste eeuw worden ze steeds mobieler. Foto’s gaan een belangrijke rol spelen bij de nieuwsvoorziening, onder andere door de opkomst van geïllustreerde tijdschriften in de jaren dertig.
Foto: Otto van Noppen, Werkplaats in een volkscommune, Hangzhou, 1963
Picture stories nemen het publiek mee naar onbekende werelden. Ze bieden de lezer niet alleen vermaak, maar hebben ook nieuwswaarde. Ook in Nederlandse tijdschriften verschijnen geïllustreerde artikelen van reizende fotografen. Willem van de Poll fotografeert in 1934 de Joodse wijk van Warschau en legt zo een straatbeeld vast dat tien jaar later grotendeels weggevaagd is.
Schilderijen waren in kleur, foto’s hoorden zwart-wit
Onbekende kleurenfoto’s
In die tijd, zo’n honderd jaar na het ontstaan van de fotografie, kwamen de eerste kleurenfilms op de markt. Fotografen moeten er eerst niets van hebben. Hendrikse: ‘Schilderijen waren in kleur, maar foto’s hoorden zwart-wit te zijn.’ Ook zijn kleurenfoto’s dan nog veel bewerkelijker dan zwart-wit.
Foto: Dolf Toussaint, Nieuwbouw in Shanghai, 1993
Luc Timmers is een van de eerste Nederlandse fotografen die zich geheel toelegt op kleurenfotografie. In de jaren veertig woont en fotografeert hij enige tijd in Berlijn en in de jaren zestig maakt hij indrukwekkende kleurenfoto’s in onder andere New York. Zijn werk is onlangs door zijn nazaten aan het Nationaal Archief geschonken en wordt nu voor het eerst geëxposeerd.
Fotografen moesten bij de grens hun filmpjes laten ontwikkelen en inleveren
Fotograferen achter het IJzeren Gordijn
Na de Tweede Wereldoorlog leggen fotografen zich steeds meer toe op het vastleggen van de veranderende omstandigheden en misstanden in de wereld. Intrigerend zijn de foto’s uit de Sovjet-Unie. Robert Capa krijgt in 1947 al toestemming om achter het IJzeren Gordijn te fotograferen. Henri Cartier-Bresson is zeven jaar later de eerste fotograaf die na de dood van Stalin in Rusland wordt toegelaten. Hij legt het dagelijks leven onder het communisme vast.
Foto: Luc Timmers, New York Public Library, ca. 1960
Hendrikse: ‘Het langverwachte fietsje door Henri Cartier-Bresson spreekt me erg aan. Je ziet een moeder met een blij jochie op een fietsje in Moskou in 1954. Er heerste enorme schaarste, er kon niks. Je ziet de blijdschap op het gezicht van die moeder. Met zo’n foto kun je je vereenzelvigen.’
De foto’s van Posthuma de Boer tonen het dagelijks leven achter het IJzeren gordijn
De Nederlandse fotograaf Eddy Posthuma de Boer reisde in 1960 mee met een toeristentrein van Hoek van Holland naar Moskou. Zijn foto’s tonen het dagelijks leven achter het IJzeren gordijn, in tegenstelling tot de propagandafoto’s van lachende arbeiders die het publiek normaal gesproken te zien kreeg.
Opvallend genoeg konden de fotografen in Rusland redelijk ongestoord hun gang gaan. Wel moesten ze bij de grens hun filmpjes laten ontwikkelen en de foto’s inleveren. Alleen wat door de censuur kwam, mochten ze mee de grens over nemen.
Foto: Luc Timmers, Onderweg, Italië/Zwitserland, 1960-1970
Volksrepubliek China
De tentoonstelling eindigt met een andere dictatuur: de Volksrepubliek China. Van oudsher een land waar de vrijheid van journalisten ingeperkt wordt door censuur. Het werk van drie fotografen die het land rondom drie keerpunten vastlegden toont desondanks het dagelijks leven. Henri Cartier-Bresson bezoekt China in 1958, vlak voor de Grote Sprong Voorwaarts. De Nederlander Otto van Noppen mag als een van de weinige westerse journalisten het land in 1963 bezoeken, een paar jaar voor de Culturele Revolutie. Dolf Toussaint fotografeert in 1992 en 1993, enkele jaren na de grote protesten van 1989, een veranderend China met sloppenwijken en armoede op straat.
Zo laat Onderweg zien hoe in circa 170 jaar niet alleen de fotografie, maar ook de journalistiek, de technologie en de wereld veranderden.
Bannerfoto: Eddy Posthuma de Boer, Fotograferende militairen bij het Rode Plein, Moskou, 1990
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Meer dan 150 jaar reisfotografie
Tot en met 8 januari is in het Nationaal Archief de tentoonstelling Onderweg. Met de fotograaf op reis te zien. De tentoonstelling bevat 235 originele afdrukken van beroemde fotografen uit binnen- en buitenland, maar ook bijzondere onbekende vondsten. Uniek materiaal Dat het Nationaal Archief een indrukwekkende fotocollectie heeft, bleek al uit de tentoonstelling Blikvangers uit...
‘De Romeinen zagen gladiatoren als symbool van moed’
De Hollywood-film 'Gladiator II' verschijnt vandaag in de bioscoop. Colosseumdirecteur Rosella Rea vertelde in 2016 dat gladiatorengevechten minder bloederig waren dan vaak wordt aangenomen. 'Als het even kon, mochten de mannen blijven leven. En de strijd duurde nooit langer dan twee minuten.’
De mannen die Amerika groot maakten
Vanuit het niets, met gezond verstand en tomeloze energie schiepen de Founding Fathers een nieuw land met een uniek bestuur: de Verenigde Staten van Amerika. ‘Als mensen engelen waren, hadden ze geen regering nodig. Als engelen de mensen zouden regeren, zou controle op de regering niet nodig zijn.’ De opsteller van de Amerikaanse grondwet, Founding...
Edith Wilson: de eerste vrouwelijke president van de VS
Ze heeft het altijd ontkend. Toch was Edith Wilson van 1919 tot 1921 in alle opzichten de president van Amerika. Het was de eerste keer dat een vrouw het land bestuurde. Na de dood van zijn vrouw Ellen in juni 1914 was de Amerikaanse president Woodrow Wilson behoorlijk depressief. Tot hij werd voorgesteld aan de...
Hoe Willem de Veroveraar Engeland innam
De Engelse koning Harold dacht dat hij de Normandiërs wel even kon verslaan. Ze troffen elkaar op 14 oktober 1066 bij Hastings. En daar ging het verschrikkelijk mis. Het jaar 1066 was nog wel zo goed begonnen voor Harold Godwinson. Op 5 januari stierf koning Edward van Engeland, op 6 januari droeg hij diens kroon....
COLUMN: Annegreet van Bergen van Bergen over het kunstgebit
Liever een kunstgebit dan een echt gebit, was jarenlang het devies van veel Nederlanders. Tandenpoetsen vonden ze overbodige nieuwlichterij, zo constateert Annegreet van Bergen. Niet Poetsen! anders verdient de tandarts alleen maar langer aan je rottende gebit Nog niet zo lang geleden, in 1981, had meer dan de helft van de...
Fatsoensgrenzen
Mag een politicus scheldwoorden gebruiken? Is roken een teken van domheid? En hebben de armen hun ongeluk aan zichzelf te wijten? Het antwoord op deze vragen is afhankelijk van de tijd. Vijf auteurs over de grenzen van het fatsoen. 1. Zakkenvullers Verblind door groeicijfers namen bankiers enorme risico’s Aan het begin...
De zoektocht naar rijkdom in Californië
De goudprijs is tot een recordhoogte gestegen. In de negentiende eeuw trokken honderdduizenden naar Californië op zoek naar goud.
Het verdrag van Sykes-Picot
Het is een van de meest gehate akkoorden ter wereld: het Verdrag van Sykes-Picot uit 1916, waarmee de Fransen en de Engelsen hun invloedssferen in het Midden-Oosten bepaalden.
Philippe Pétain: de misstap van een gelauwerde maarschalk
De misstap van een gelauwerde maarschalk. Als Philippe Pétain op zijn 83ste afscheid had genomen van de politiek, was hij als held de geschiedenis in gegaan. In plaats daarvan werd hij in 1940 premier van het Vichy-regime, dat met de Duitsers heulde.
COLUMN: Annejet van der Zijl over de Afsluitdijk
Annejet van der Zijl brengt een ode aan ‘haar’ Afsluitdijk en maakt zich boos over de plannen om deze meesterschepping van Nederlandse ingenieurskunst op te pimpen. ‘Om met Dikkertje Dap te spreken: ik sta paf.’ Mijn vroegste herinneringen aan de Afsluitdijk dateren van toen ik vijf jaar oud was. Mijn ouders, toen nog...
Biografie Thomas More – Peter Ackroyd
Thomas More (1478-1535) had geen genade met ‘ketters’. More is bekend als vriend van Erasmus, humanist, staatsman en auteur van zijn nog steeds herdrukte boek Utopia. In Utopia beschrijft hij een gedroomd politiek systeem dat we nu associëren met een socialistische heilstaat. In 1935 is More door de paus heilig verklaard. Ook Peter Ackroyd is erg mild...
