Alle artikelen
Een vliegtuig per gezin, met een raket naar de maan of een ontmoeting met aliens. Niets leek meer onmogelijk. Dankzij de snelle ontwikkeling van de wetenschap fantaseerden de negentiende-eeuwers erop los.
In de zomer van 1835 publiceerde The Sun, een Amerikaanse krant, een serie verbijsterende artikelen. Daarin werd beschreven hoe een geleerde dankzij een sterke telescoop de maan heel gedetailleerd kon bestuderen. Hij zag daar fantastische wezens: geiten met één hoorn, minizebra’s, een rechtop lopende bever met een jong in zijn voorpoten en mensen met vleugels, de zogenoemde vespertilio homo. De artikelen veroorzaakten grote opwinding en The Sun beleefde vele herdrukken, tot in Europa toe.
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
In werkelijkheid ging het niet om een echt verslag, maar om een satire op het onderzoek van de astronoom John Herschel, een Britse geleerde die het heelal bestudeerde vanuit Zuid-Afrika. Dat werd pas na enige tijd en met veel tegenzin door de uitgever erkend, want hij verdiende goed aan het misverstand. De rel staat nu bekend als de Great Moon Hoax.
Paniek vanwege marsmannetjes
De Amerikaanse acteur Orson Welles speelde op 30 november 1938 op de radio The War of the Worlds van H.G. Wells na, een boek over de invasie van de aarde door marsmannetjes. Veel luisteraars hadden niet door dat het om een hoorspel ging en raakten in paniek. Velen sloegen zelfs op de vlucht. De volgende dag moest Welles op een persconferentie het boetekleed aantrekken en uitleggen dat hij niemand in gevaar had willen brengen. Hij was pas 23 jaar, maar vanaf dat moment wereldberoemd.
Het hoorspel werd later nagespeeld in andere talen en andere landen, en veroorzaakte ook daar veel schrik. In 1944 werd in Chili zelfs het leger gemobiliseerd en in Ecuador vluchtten duizenden mensen na het verhaal over de marsmannetjes. Steven Spielberg verfilmde het boek van H.G. Wells in 2005.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Het was niet vreemd dat lezers de serie letterlijk namen. In de negentiende eeuw verscheen veel wetenschappelijk nieuws in gewone kranten, omdat er grote belangstelling voor bestond.
Keerzijde van de technologische vooruitgang
De kennis nam in die jaren in hoog tempo toe: avonturiers verkenden verre landen, vlogen rond in luchtballonnen en konden dankzij duikershelmen en -pakken langer en dieper onder water blijven. Uitvinders bedachten machines aangedreven door stoom die zelf taken konden uitvoeren, en geologen verzamelden steeds meer bewijs voor de ouderdom van de aarde. Uit onderzoek bleek zelfs dat er ooit heel andere dieren – dinosaurussen – op aarde hadden geleefd. Waarom zouden er dan geen mannetjes op de maan kunnen rondlopen?
In deze sfeer gedijden de eerste sciencefictionschrijvers en –tekenaars. De beroemdste onder hen was de Fransman Jules Verne, die zijn boeken baseerde op de nieuwste wetenschappelijke kennis. Al fantaserend bleek hij soms visionair: hij beschreef als eerste een raket die naar de maan vloog. H.G. Wells bedacht dat er ook een keerzijde aan de technologische vooruitgang kon zitten. Hij schreef over luchtschepen die zich ontpopten tot oorlogswapens.
Negentiende-eeuwers waren in de ban van buitenaards leven
Het Pentagon heeft na lang onderzoek geen bewijs gevonden voor buitenaards leven. Negentiende-eeuwers fantaseerden vanwege de technologische vooruitgang ook al graag over aliens.
Angst voor katholieke immigranten in de VS
Rond 1850 kwamen er veel arme katholieke migranten naar Amerika. Die stroom nieuwkomers bedreigde de Amerikaanse waarden en identiteit, zo vreesden veel Amerikanen. Bange protestanten richtten populistische anti-immigrantenpartijen op. Een vloed van immigranten trok tussen 1848 en 1860 naar de Verenigde Staten. Velen van hen waren katholieke immigranten uit Ierland en Duitsland, landen die geteisterd...
Desiderius Erasmus onderhield goede contacten met geestverwanten
Het kunstmuseum Fenix in Rotterdam heeft een tot nu toe onbekend portret van Desiderius Erasmus verworven, geschilderd door Hans Holbein de Jonge.
1916: Strijd om Verdun en de Somme
Het Oekraïense leger boekt maar langzaam vooruitgang in het tegenoffensief. Tijdens de slagen om Verdun en de Somme werd in 1916 ook nauwelijks terreinwinst geboekt.
Robespierre en de Terreur van de Franse Revolutie
Robespierre ontpopte zich tot invloedrijk revolutionair. Hij was initiatiefnemer én slachtoffer van de Terreur tijdens de Franse Revolutie.
Column Annejet van der Zijl: de band tussen hond en mens in oorlogstijd
Voor getraumatiseerde soldaten is een hond de ideale kameraad. Zo’n dier biedt vaak meer troost dan een ander mens. Hoe werkt toch die geheimzinnige band, vraagt Annejet van der Zijl zich af. Je ziet de doodsbange ogen van een man. Als de camera uitzoomt, blijkt het te gaan om een gewonde soldaat, met...
Column Annegreet van Bergen: hygiëne
Eeuwenlang vormden artsen ook zelf een bron van infecties. Onbewust besmetten ze hun patiënten via hun handen. Het was een hele verbetering, constateert Annegreet van Bergen, toen ze rubberen handschoenen gingen gebruiken. Het is een vertrouwd ritueel. Na een paar vriendelijke verkennende woorden ga je op de stoel zitten, en terwijl jij in de horizontale...
Column: Jaap Scholten – Rudolf von Habsburg
De dubbele zelfmoord van de Oostenrijkse kroonprins Rudolf von Habsburg en zijn minnares leidt al 127 jaar tot de wildste verhalen. Jaap Scholten gaat tussen oude documenten op zoek naar een antwoord. Een jaar geleden kreeg ik een doos met originele brieven van het Nederlandse nichtje van Mary von Vetsera, de minnares van kroonprins Rudolf...
Boeken: 1965. Der kurze Sommer der DDR – Gunnar Decker
Na de bouw van Berlijnse Muur waagde Walter Ulbricht – de sterke man van de DDR – zich begin jaren ’60 aan economische en culturele hervormingen. Zo ontstond ruimte die vooral jonge schrijvers, musici en filmmakers aangrepen. In 1965. Der kurze Sommer der DDR tekent Gunnar Decker een breed panorama van de kortstondige...
Boeken: Toen de katholieken Nederland veroverden – Frans Verhagen
Wie denkt aan het Interbellum in Nederland (1918-1940), denkt snel aan Hendrikus Colijn en zijn vijf kabinetten. Maar Colijns Anti-Revolutionaire Partij (ARP) leefde in feite ver boven haar stand. De antirevolutionairen vormden slechts een kleine groepering, zeker in vergelijking met de katholieken, die deel uitmaakten van zijn coalitie. In zijn proefschrift laat Frans...
Boeken: Sterven in Stijl – Anton van Hooff
Over het leven van de oude Grieken en Romeinen weten we inmiddels erg veel. Hun militaire wapenfeiten, hun culturele prestaties, het dagelijks leven dat ze leidden – daarover bestaat veel wetenschappelijke kennis. Maar hoe ging men in de klassieke Oudheid om met de dood? In Sterven in stijl gaat Anton van Hooff uitgebreid...
Mijn held: Diederik van Vleuten – Winston Churchill
Cabaretier Diederik van Vleuten is bewonderaar van de Britse oud-premier Winston Churchill. Momenteel toert hij door het land met try-outs van Mijn nachten met Churchill. De voorstelling gaat in première op 2 april in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Wanneer werd u voor het eerst getroffen door de Engelse staatsman Winston Churchill? ...
