Alle artikelen
Tot ver na de Tweede Wereldoorlog onderhielden de meeste mensen contacten op afstand per brief. Telefoneren was te duur. In deze coronatijd hebben we één geluk, meent Annegreet van Bergen, en dat is onze snelle online communicatie.
Computerwinkels hebben tijdens de intelligente lockdown goede zaken gedaan. Computers en laptops moesten sterker en sneller, achterstallig onderhoud werd ingehaald, randapparatuur vernieuwd en nieuwe tablets werden aangeschaft. Voor zover dat nog niet het geval was, werd alles in digitale gereedheid gebracht om ondanks de lijfelijke opsluiting toch in contact te blijven met werk, school en vrienden.
Zo’n intelligente lockdown zou nog maar kortgeleden onmogelijk zijn geweest. Kent daarom mijn Engels-Nederlandse woordenboek uit 1989 het woord ‘lockdown’ nog niet? Hoe dan ook, zonder online werkplekken thuis (overigens alleen zinvol in een rijke witteboordensamenleving als de onze; fabrieksarbeiders kunnen er verdraaid weinig mee) was de economie binnen de kortste keren totaal geruïneerd geweest en had ook het onderwijs volkomen op z’n gat gelegen.
Ik had als student in de jaren zeventig geen kant op gekund. Ik woonde op kamers op een Amsterdamse zolder. Televisie had ik niet, alleen een radio. Telefoon had ik evenmin. Dat was bij veel mensen zo: in 1970 had slechts 45 procent van de Nederlandse huishoudens een telefoon en dat aandeel liep op in 1979 tot 83 procent. Wanneer ik mijn ouders in Enschede wilde spreken, moest ik ze vanuit een telefooncel bellen of ik moest hun vragen mij bij mijn hospita te bellen. Het merendeel van ons berichtenverkeer verliep daarom met brieven.
Waarmee wij eigenlijk voortborduurden op een eeuwenoud communicatiemiddel. De post was weliswaar effectief, maar zonder luchtverkeer tergend traag. Een tante van Joos (1948) werkte in de jaren twintig van de vorige eeuw als verpleegster in het voormalige Indië. De ouders van deze tante Anna woonden in Velsen-Noord en keken uit op de sluizen van IJmuiden. Wanneer daar de stoomboot binnenvoer met de gele schoorsteen van de maatschappij die de post tussen Nederland en Indië vervoerde, zei haar vader: ‘Kijk, daar ligt de geelpijper. Morgen hebben we een brief van Anna.’ En dat was dan ook zo.
Redding – Zonder online werkplekken was de economie totaal geruïneerd
In diezelfde tijd werd er op de Veluwe, bij de zandverstuivingen van Kootwijk, een kolossaal bouwwerk opgetrokken. Dit gebouw, Radio Kootwijk, staat er nog steeds. Bij de aanblik ervan knippert de argeloze wandelaar op z’n minst met de ogen of vermoedt zelfs een zinsbegoocheling. Toch staat daar in een uitgestrekt heideveld in een zo goed als onbewoond natuurgebied een rijzig grijs gebouw, dat ook wel ‘de kathedraal’ of ‘de sfinx’ wordt genoemd. Het is onderdeel van een enorm complex dat door de PTT werd aangelegd om via de lange golf radio- en telefooncontact met de overzeese gebieden in Indië te kunnen leggen.
In 1929 was het complex gereed en kon koningin-moeder Emma (in een telegraafkantoor, door telefonistes letterlijk doorverbonden met de zender in Kootwijk) tot het ontvangststation op het eiland Java in Indië de legendarische woorden spreken: ‘Hallo Bandoeng, hier Den Haag.’ Het zendstation was vooral bedoeld voor communicatie tussen Haagse ambtenaren en hun collega’s in Indië. Ook particulieren konden er echter gebruik van maken. Maar dat was alleen voor de zeer welgestelden weggelegd: elke minuut bellen kostte 11 gulden. Ter vergelijking: in die tijd betaalde je voor één liter melk een dubbeltje.
Ook na de Tweede Wereldoorlog hielden particulieren vooral per brief contact met elkaar. Het overlijden van een naar Nieuw-Zeeland geëmigreerde zwager werd aan de ouders van Jeannette (1948) per telegram medegedeeld. Maar daarna werden er alleen brieven geschreven. De brief vanuit Nederland met vragen over wat er precies gebeurd was en hoe het de weduwe en haar kinderen verging, kwam zes weken later in Nieuw-Zeeland aan. Haar antwoord over de toedracht bereikte zes weken later, drie maanden na het overlijden, de familie in Nederland.
Telefoneren met overzeese familie was in de naoorlogse jaren te prijzig. Soms legde achtergebleven familie geld bij elkaar om een geëmigreerde broer of zus op haar verjaardag te bellen. Dat liep vaak uit op een desillusie. Ook al kostte vijf minuten bellen je een rib uit het lijf, je kon elkaar eigenlijk niets vertellen. Want nadat ze jaren elkaars stem niet hadden gehoord, werden mensen door emoties overmand toen dat opeens wel het geval was. Zaten ze in die kostbare minuten alleen maar te snotteren…
Meer stemcontact werd mogelijk toen in de jaren zeventig en tachtig cassetterecorders langzaamaan gemeengoed werden. Mensen spraken hun wederwaardigheden in op cassettebandjes en verstuurden die naar elkaar. Het was eenrichtingsverkeer en dat was behelpen. Heel anders dan huidige communicatie, waarbij je elkaar niet alleen hoort, maar ook ziet. Onze huidige snelle communicatie is zonder meer een geluk bij het grote coronavirus-ongeluk.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Column: Annegreet van Bergen over communicatie
Tot ver na de Tweede Wereldoorlog onderhielden de meeste mensen contacten op afstand per brief. Telefoneren was te duur. In deze coronatijd hebben we één geluk, meent Annegreet van Bergen, en dat is onze snelle online communicatie. Computerwinkels hebben tijdens de intelligente lockdown goede zaken gedaan. Computers en laptops moesten sterker en sneller, achterstallig...
Voor kritiek op Coen moet je naar het museum
Omver halen, behouden of van uitleg voorzien. Over wat er met het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn moet gebeuren, doen legio meningen de ronde. Maar in de discussie blijft onbesproken hoe in de stad zelf wordt omgegaan met dit beladen erfgoed. Het Westfries Museum, pal naast het standbeeld, evalueert Coens daden kritisch. Op...
Nieuw Onderzoek: Ieren bleven lang vervloeken
Tot in de twintigste eeuw speelden vervloekingen een serieuze rol in het Ierse leven. De gewoonte gaat minstens terug tot de Middeleeuwen. Vijf jaar lang, van 1957 tot 1962, vervloekte Ellie Walsh uit het Ierse Carrick haar buurman. Ze was kwaad over een erfeniskwestie en daarom knielde ze, steeds opnieuw, publiekelijk met een kruisbeeld in...
Nieuw Onderzoek: Nederland pushte Spaanse democratie
In de jaren zeventig oefende Nederland druk uit op Spanje om te democratiseren. Met name PvdA-minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel drong aan op verkiezingen. Als kleine staat wendde Nederland allerlei middelen aan om Spanje van een dictatuur in een democratie te veranderen. Dat gebeurde in de laatste jaren onder generaal Francisco Franco...
Nieuws: Joodse grafstenen gebruikt als plaveisel
De communistische autoriteiten van Tsjechië hebben in de jaren tachtig Joodse grafstenen tot kasseien laten bewerken. Ze werden gebruikt voor de bestrating van het Praagse Wenceslas-plein. Aanwijzingen dat de communisten indertijd Joodse begraafplaatsen en synagogen hadden geplunderd voor bouwmateriaal bestonden al langer. In de jaren tachtig, tijdens de werkzaamheden aan het plein, had de huidige...
Nieuws: Betwist monument
Een Berlijns monument ter herdenking van de val van de Muur en de Duitse eenwording is omstreden. Meer dan twintig jaar is ertegen geprotesteerd, maar nu komt de Einheitswippe er toch: een immens kunstwerk met een vorm die doet denken aan een wipwap. Het rust op een sokkel van een nationalistisch standbeeld voor keizer Willem...
Nieuws: Instorting legt antieke resten bloot
In Rome heeft een zinkgat voor het Parthenon 2000 jaar oude bestrating zichtbaar gemaakt. Er kwamen stenen aan het licht die er rond 25 v.Chr. waren neergelegd. In die periode liet consul Marcus Agrippa, een vriend van keizer Augustus, een eerdere versie van het Parthenon bouwen, een tempel gewijd aan alle goden. Dat gebouw is...
Nieuws: Na een epidemie volgt Jodenhaat
Complotdenkers verkondigen dat Joden schuldig zijn aan de huidige corona-epidemie. Dat past binnen een oud patroon, zegt historicus Bart Wallet. Haat tegen Joden kan door de elite worden aangewakkerd. ‘Tijdens mijn laatste college voor de lockdown zei een Joodse studente: “Ik hou mijn hart vast. Ik ben bang dat wij hier de schuld van zullen...
Van melkbussen tot boterbergen
Melkmachines en kunstmeststrooiers zijn niet meer weg te denken uit het boerenleven, terwijl de melkbussen langs de weg al lang zijn verdwenen uit ons straatbeeld. De afgelopen honderd jaar hebben belangrijke ontwikkelingen, zoals mechanisatie en het schaalvergrotingsprogramma van minister Sicco Mansholt, de landbouw en het boerenlandschap ingrijpend veranderd. In De geur van hooi beschrijft Tialda...
Film: Stamping Ground
Mythisch popfestival in het Kralingse Bos Laat in een gezelschap babyboomers de woorden ‘Holland Pop Festival’ vallen en grote kans dat de ogen gaan glimmen. Het in juni 1970 in het Rotterdamse Kralingse Bos gehouden popfestival heeft in de loop der jaren een mythische status gekregen. Deels terecht. Zo was het driedaagse evenement het...
Boeken: Een strijdbaar bestaan – Ernestine Hoegen
Mieke Bouman nam het op tegen Indonesië In geschiedenisboeken ziet het er vaak heel overzichtelijk uit: op 27 december 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over aan de Republiek Indonesië, waarna de militairen naar huis konden en de meeste Nederlandse burgers ook terugkeerden naar het moederland. Oorlog verloren, kolonie opgegeven, einde verhaal. De werkelijkheid is...
Boeken: A History of Solitude – David Vincent
De voordelen van afzondering Invaliden in het victoriaanse tijdperk hadden vaak een eenzaam bestaan, buitengesloten door de rest van de samenleving. Toch schreef Harriet Martineau een verdienstelijk oeuvre. Haar geheime wapen: een telescoop waarmee ze haar medeburgers kon bespieden. De negentiende-eeuwse schrijfster duikt op in A History of Solitude van de Britse historicus David...
