Home De troost van de dodendans

De troost van de dodendans

Beatrice de Graaf
Utrecht. 02–11-2020. Beatrice de Graaf. Fotografie t.b.v. Historisch Nieuwsblad Columniste. Vincent Boon Photography © COPYRIGHT : VINCENT BOON 2020 © WWW.VINCENTBOON.NL

Beatrice de Graaf

Vaste columnist

Gepubliceerd op: 26 januari 2021

Update 13 oktober 2022

Het aardige aan deze coronaperiode is dat er – naast al het onheil - door de crisis ook nieuwe allianties en samenwerkingsverbanden tot stand komen in onderzoek en wetenschap. Ik heb met bewondering en ontzag naar de wereldwijde gemeenschap van epidemiologen en virologen gekeken. En wellicht was u, net als ik, enorm trots op ‘onze’ coryfeeën Marion Koopmans en Ron Fouchier, die op hoog internationaal niveau meedoen. Maar ook in het domein van het sociaal-wetenschappelijke en geesteswetenschappelijke onderzoek vonden allerlei collega’s elkaar over disciplinaire grenzen heen. Zelfs de grenzen van de historische tijdvakken, die wij als historici altijd zo angstvallig bewaken, werden poreus. Mediëvist Catrien Santing, vroegmodernist Rina Knoeff, negentiende-eeuwer Lotte Jensen en ik besloten om te kijken wat we te weten konden komen over exit- en aanpassingsstrategieën door de tijden heen. Over de medische effecten van pandemieën is de laatste maanden volop geschreven, maar hoe zit het met de sociale en psychologische impact? En vooral: welke samenlevingen kwamen sneller en beter uit dit soort crises? Ons onderzoek zal hopelijk later dit jaar in een officieel tijdschrift verschijnen, maar ik geef al graag iets van dit inspirerende samenwerkingsproject prijs. We begonnen ons historische onderzoek echt geesteswetenschappelijk: met beelden en plaatjes uit het verleden. Want elke medische crisis ging gepaard met reflectie, met pogingen er een draai aan te geven, er zin uit te halen. Zo was de ‘dodendans’ vanaf de Middeleeuwen tot in de moderne tijd het geijkte middel om de mens bij de les te houden. Sterven zullen we allemaal, jong en oud, arm en rijk. Tot die tijd houdt die dans ons scherp: zorg dat je tijdens je leven eerzaam, eerlijk en oprecht leeft. Dat je aalmoezen geeft en omziet naar elkaar. Want in een dodenhemd is iedereen gelijk. Schilderijen van Pieter Brueghel en lithografieën van Alfred Rethel (Der Tod als Erwürger, 1851, google de afbeeldingen maar eens) benadrukken dat punt met grote verbeeldingskracht. Maar hoe zit dat anno nu? Groot was onze verrassing en blije verbazing toen we Klaas Dijkhoff ineens over ‘de dans’ hoorden praten. Waren dat dan toch zijn katholieke culturele erfgoed en spiritualiteit die hier spraken? Was hij ook onder de indruk van de visuele verbeeldingen van rouw en solidariteit? Nee, helaas niet. Dijkhoffs opmerkingen verwezen naar het technocratische model van ‘de hamer en de dans’, bedacht door de Spaanse ingenieur Tomas Pueyo. Die introduceerde deze beeldspraak om aan te geven dat er een mix van korte, krachtige ingrepen en langdurende, slimme maatregelen nodig is om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Mooi bedacht. Maar tot solidariteit en steun roept de bijbehorende kale grafiek ons niet op. Dan hadden onze lotgenoten met de ‘dodendans’ een mooiere verbeelding van troost en bemoediging te pakken.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2 - 2021

Nieuwste berichten

Soldaten bestormen het strand van Normandië in Pressure.
Soldaten bestormen het strand van Normandië in Pressure.
Artikel

Metereologen ruziën over D-Day in film ‘Pressure’

Weersvoorspelling een saai onderwerp? Niet als het verloop van een oorlog ervan afhangt. Het op feiten gebaseerde Pressure toont de hoogoplopende ruzie tussen geallieerde meteorologen over de verwachting voor D-Day. Bedolven onder tegenstrijdige adviezen moet opperbevelhebber Dwight Eisenhower beslissen over de invasiedatum. Als D-Day een maand eerder was gepland, waren meteorologen het volstrekt met elkaar...

Lees meer
Vijftiende-eeuwse bruiloft in Florence, door Giovanni di ser Giovanni Guidi.
Vijftiende-eeuwse bruiloft in Florence, door Giovanni di ser Giovanni Guidi.
Interview

In Florence waren niet de huizen, maar de huwelijken onbetaalbaar

Wie een woning wil, moet vaak overbieden: twee derde van de huizen in Nederland wordt boven de vraagprijs verkocht. In de Renaissance hadden Florentijnen ook last van overbiedingsgekte: doordat rijke families de prijs opdreven, ontstond er ‘bruidsschatsinflatie’, vertelt historicus Marlisa den Hartog. ‘Bruidsschatten werden een financiële markt op zich.’ Hoe zag de vijftiende-eeuwse Italiaanse huwelijksmarkt...

Lees meer
Archeologen leggen de fundering van een Romeins badhuis bloot in Nijmegen, 2026.
Archeologen leggen de fundering van een Romeins badhuis bloot in Nijmegen, 2026.
Interview

Nieuwbouwwijken op Romeinse ruïnes: hoe kunnen we erfgoed bewaren?

Bij archeologische opgravingen in Nijmegen is het grootste Romeinse badhuiscomplex in Nederland ontdekt. Maar op de plek van de opgraving wordt binnenkort een nieuwe woonwijk gebouwd. Hoogleraar Monique van den Dries legt uit hoe archeologen en projectontwikkelaars elkaar kunnen helpen om Nederlands erfgoed zichtbaar te bewaren. Over een paar jaar staat het Nijmeegse Waalfront vol...

Lees meer
Zhivkov in 1980.
Zhivkov in 1980.
Artikel

Is Bulgarije pro-Russisch? Deze premier wilde van zijn land de zestiende Sovjet-staat maken

De kersverse Bulgaarse premier Roemen Radev zou pro-Russisch zijn; net als zijn voorganger Todor Zhivkov wijst hij graag op het Russische bevrijdingsverhaal van 1878. Die vroegere premier was zo loyaal aan het Kremlin, dat hij de Bulgaarse soevereiniteit inzette in onderhandelingen met Moskou. Zhivkovs pro-Russische koers botste met de ideeën van zijn dochter, die juist...

Lees meer
Loginmenu afsluiten