Home De troost van de dodendans

De troost van de dodendans

Beatrice de Graaf
Utrecht. 02–11-2020. Beatrice de Graaf. Fotografie t.b.v. Historisch Nieuwsblad Columniste. Vincent Boon Photography © COPYRIGHT : VINCENT BOON 2020 © WWW.VINCENTBOON.NL

Beatrice de Graaf

Vaste columnist

Gepubliceerd op: 26 januari 2021

Update 13 oktober 2022

Het aardige aan deze coronaperiode is dat er – naast al het onheil - door de crisis ook nieuwe allianties en samenwerkingsverbanden tot stand komen in onderzoek en wetenschap. Ik heb met bewondering en ontzag naar de wereldwijde gemeenschap van epidemiologen en virologen gekeken. En wellicht was u, net als ik, enorm trots op ‘onze’ coryfeeën Marion Koopmans en Ron Fouchier, die op hoog internationaal niveau meedoen. Maar ook in het domein van het sociaal-wetenschappelijke en geesteswetenschappelijke onderzoek vonden allerlei collega’s elkaar over disciplinaire grenzen heen. Zelfs de grenzen van de historische tijdvakken, die wij als historici altijd zo angstvallig bewaken, werden poreus. Mediëvist Catrien Santing, vroegmodernist Rina Knoeff, negentiende-eeuwer Lotte Jensen en ik besloten om te kijken wat we te weten konden komen over exit- en aanpassingsstrategieën door de tijden heen. Over de medische effecten van pandemieën is de laatste maanden volop geschreven, maar hoe zit het met de sociale en psychologische impact? En vooral: welke samenlevingen kwamen sneller en beter uit dit soort crises? Ons onderzoek zal hopelijk later dit jaar in een officieel tijdschrift verschijnen, maar ik geef al graag iets van dit inspirerende samenwerkingsproject prijs. We begonnen ons historische onderzoek echt geesteswetenschappelijk: met beelden en plaatjes uit het verleden. Want elke medische crisis ging gepaard met reflectie, met pogingen er een draai aan te geven, er zin uit te halen. Zo was de ‘dodendans’ vanaf de Middeleeuwen tot in de moderne tijd het geijkte middel om de mens bij de les te houden. Sterven zullen we allemaal, jong en oud, arm en rijk. Tot die tijd houdt die dans ons scherp: zorg dat je tijdens je leven eerzaam, eerlijk en oprecht leeft. Dat je aalmoezen geeft en omziet naar elkaar. Want in een dodenhemd is iedereen gelijk. Schilderijen van Pieter Brueghel en lithografieën van Alfred Rethel (Der Tod als Erwürger, 1851, google de afbeeldingen maar eens) benadrukken dat punt met grote verbeeldingskracht. Maar hoe zit dat anno nu? Groot was onze verrassing en blije verbazing toen we Klaas Dijkhoff ineens over ‘de dans’ hoorden praten. Waren dat dan toch zijn katholieke culturele erfgoed en spiritualiteit die hier spraken? Was hij ook onder de indruk van de visuele verbeeldingen van rouw en solidariteit? Nee, helaas niet. Dijkhoffs opmerkingen verwezen naar het technocratische model van ‘de hamer en de dans’, bedacht door de Spaanse ingenieur Tomas Pueyo. Die introduceerde deze beeldspraak om aan te geven dat er een mix van korte, krachtige ingrepen en langdurende, slimme maatregelen nodig is om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Mooi bedacht. Maar tot solidariteit en steun roept de bijbehorende kale grafiek ons niet op. Dan hadden onze lotgenoten met de ‘dodendans’ een mooiere verbeelding van troost en bemoediging te pakken.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2 - 2021

Nieuwste berichten

HN10 2026
HN10 2026
Artikel

Afrikaners waren een uitverkoren, maar bang volk

Een handjevol Nederlandstalige pioniers of ‘Voortrekkers’ verslaat in 1838 een groot Zoeloe-leger. Hun nazaten geloven sindsdien dat zij door God zijn uitverkoren om Zuid-Afrika te beschaven, maar dat de zwarte inwoners hun voortdurend naar het leven staan. De Zuid-Afrikaanse Bloedrivier dankt zijn naam aan de miraculeuze veldslag die hier op 16 december 1838 plaatsvond tussen...

Lees meer
Deelnemers aan de vredesconferentie van 1899.
Deelnemers aan de vredesconferentie van 1899.
Interview

‘Trumps uitspraken betekenen niet het einde van het internationaal recht’

De Amerikaanse regering kondigt sancties aan tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag om het instituut te ‘verlammen’. Als gastland speelt Nederland een belangrijke rol bij het promoten van internationaal recht. Jurist, schrijver en onderzoeker Benjamin Duerr vertelt hoe dit eind negentiende eeuw begon, toen in Den Haag twee vredesconferenties plaatsvonden. ’Nederland besefte vroeg het...

Lees meer
Sterfte door de pest in Leiden, 1574
Sterfte door de pest in Leiden, 1574
Onderzoek

Londenaren stierven aan een pestmutatie uit het Ottomaanse Rijk

In Siberië is een laboratoriummedewerkster naar alle waarschijnlijkheid overleden aan de pest. Recentelijk bracht een groep wetenschappers de verspreiding van de pest tussen de veertiende en achttiende eeuw in kaart. Handelsstromen, oorlogen en extreem weer maakten Europa tot ideale voedingsbodem voor de ziekte. In wetenschappelijk tijdschrift PNAS beschrijven biologen hoe ze aan de hand van...

Lees meer
Donskoj in de Slag op het Koelikovo-veld
Donskoj in de Slag op het Koelikovo-veld
Interview

Rusland stuurt botten van middeleeuwse prins naar het front

Rusland stuurt de relieken van een middeleeuwse prins naar Oekraïne om ‘schouder aan schouder’ te staan met de soldaten in de loopgraven. Dat de Russisch-orthodoxe kerk voor een morele boost juist de overblijfselen van Dmitri Donskoj stuurt, is volgens historicus Nicolaas Kraft van Ermel-Nijland geen toeval. ‘In het traditionele Russische verhaal was Donskoj geen agressor,...

Lees meer
Loginmenu afsluiten