Home Dossiers Oudheid Ongewenst zwanger in de Oudheid

Ongewenst zwanger in de Oudheid

  • Gepubliceerd op: 25 juli 2022
  • Laatste update 08 nov 2022
  • Auteur:
    Teun Willemse
  • 3 minuten leestijd
Ongewenst zwanger in de Oudheid
Cover van
Dossier Oudheid Bekijk dossier

Het Amerikaanse Hooggerechtshof heeft een eind gemaakt aan het grondwettelijk recht op abortus in de VS. Abortus is altijd een omstreden kwestie. Ook in de Oudheid, al werden zwangerschappen toen veelvuldig afgebroken. Volgens RMO-conservator Ruurd Halbertsma nam de Griekse filosoof Aristoteles een opvallend modern standpunt in: abortus moest mogelijk zijn, maar alleen in de vroege stadia van een zwangerschap.

Kwam abortus vaak voor in de Oudheid?

‘Ja, zowel bij de Grieken als Romeinen, en in alle lagen van de samenleving. Het was een uitweg voor gezinnen die veel kinderen hadden en het zich niet konden permitteren om nog een mond te voeden. Ook bij buitenechtelijke zwangerschappen en verkrachtingen kwam het voor, en bij prostituees, die om de haverklap zwanger raakten.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

De Griekse filosoof en bioloog Aristoteles (384-322 v.Chr.) schreef al over de morele implicaties van het afbreken van een zwangerschap. Hij had eigenlijk een vrij modern standpunt: abortus was toegestaan, maar alleen vóórdat de foetus gevoel had en tekenen van leven vertoonde. Aristoteles stelde die grens op ongeveer veertig dagen na de conceptie. Als er vóór die tijd abortus werd gepleegd, leverde dat volgens de filosoof geen morele problemen op. Er zijn aanwijzingen dat artsen uit de school van Hippocrates ongeveer hetzelfde dachten: abortus moest alleen in een vroeg stadium mogelijk zijn.’

Aristoteles dacht opvallend modern over abortus.

Dat waren morele overwegingen. Hoe was abortus juridisch geregeld?

‘In principe was het toegestaan, maar als een vrouw abortus pleegde zonder haar echtgenoot daarin te kennen, pleegde zij een misdaad tegen de rechten van haar man. De pater familias was min of meer de eigenaar van de baarmoeder van zijn vrouw. Hij had bovendien het recht om een kind wel of niet te accepteren. Kwam een kind met een afwijking ter wereld, dan mocht de vader het kind op een openbare plek of in de wildernis te vondeling leggen.

Dat gebeurde regelmatig. Het doden van een kind was namelijk een misdaad, maar door het kind te vondeling te leggen, maakte je je daar niet zondig aan. Het kind stierf dan “vanzelf” of werd opgegeten door dieren. Niet alle kinderen die te vondeling werden gelegd kwamen overigens om; sommigen werden door andere echtparen gevonden en toch opgevoed.’

Hoe braken Romeinse vrouwen hun zwangerschap af?

‘Er zijn aanwijzingen dat niet mannelijke artsen, maar andere vrouwen gespecialiseerd waren in het helpen bij een abortus. Vrouwen gebruikten allerlei kruidendrankjes en middeltjes om hun zwangerschap te beëindigen. Er was ook een vrij extreme oefening die een zwangere vrouw kon doen: ze moest net zo lang in de lucht springen en op haar hakken neerkomen tot ze haar kind verloor. Als laatste ellendige redmiddel werden er instrumenten ingebracht om de baarmoeder te beschadigen, met alle vreselijke gevolgen van dien.’

Vrouwen gebruikten allerlei kruidendrankjes en middeltjes om hun zwangerschap te beëindigen.

Veranderde de wetgeving over abortus met de opkomst van het christendom?

‘Het christendom beschermde de ongeboren vrucht: het leven was door God gegeven en mocht nooit ofte nimmer door de mens worden weggenomen. In de vierde eeuw, toen het christendom steeds meer de Romeinse staatsgodsdienst werd, kwam er een strenge ban op abortus. In de praktijk bleven mensen echter hun toevlucht zoeken in het afbreken van ongewenste zwangerschappen.’

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer