Alle artikelen
De Kristallnacht was een door het naziregime georganiseerde landelijke pogrom tegen Duitse Joden. Hitler gaf groen licht voor de gewelddadigheden, nadat hij in de vroege avond van 9 november 1938 bericht had gekregen dat de ambassademedewerker Ernst vom Rath in Parijs was overleden aan de verwondingen, die hij twee dagen eerder opliep bij een aanslag.
De dader was de 17-jarige Herschel Grynszpan, die illegaal in de Franse hoofdstad verbleef. Met de aanslag wilde hij aandacht vragen voor het lot van duizenden Joden die door Duitsland naar Polen werden uitgezet, waaronder zijn familieleden.
In de zomer en herfst van 1938 ontvluchtten veel Joden het Derde Rijk, aangemoedigd door de autoriteiten. Sommigen met een Poolse achtergrond probeerden Polen te bereiken. Daar stuitte hun komst in toenemende mate op politieke weerstand. De regering in Warschau maakte half oktober bekend dat Joden met een Pools paspoort, maar zonder speciale inreisvergunning, vanaf 1 november het land niet meer zouden binnenkomen. De paar weken die zij hadden om zo’n vergunning aan te vragen, zouden voor de meesten te kort zijn. Dat was ook een streep door de rekening van de nazi’s, die van de Poolse Joden af wilden. Daarom besloten ze snel te handelen, voordat de nieuwe maatregel inging.
Op 27 en 29 oktober pakte de Duitse politie zoveel mogelijk Joden op, om ze over de Poolse grens te zetten. Zij werden door Poolse grenswachters teruggestuurd en waren gedwongen om dagenlang in het niemandsland te bivakkeren, zonder eten en drinken en in de stromende regen. Na veel getouwtrek tussen Berlijn en Warschau mocht een deel van de Joden naar huis terugkeren, terwijl een ander deel terechtkwam in een Pools opvangkamp in de grensplaats Zbaszyn. Hiermee was echter nog geen einde gekomen aan de verdrijvingen. Uiteindelijk werden bij de zogenaamde Polenaktion zo’n 16.000 Joden uitgezet.
In het opvangkamp, waar de omstandigheden erbarmelijk waren, zat ook de familie Grynszpan uit Hannover. De jonge Berta schreef op 3 november een brief naar haar broer Herschel in Parijs om hem op te hoogte brengen. Herschel was kapot van het bericht en vond dat hij niet passief kon blijven. ‘Ik moet protesteren op een manier die door de hele wereld wordt gehoord en ik ben ook van plan dat te doen’, schreef hij op 7 november aan een Parijse oom. Nog diezelfde dag schoot hij in de Duitse ambassade de eerste secretaris Vom Rath neer. Hij was een klein visje, dus daar zal Hitler niet van wakker hebben gelegen. Maar de wanhoopsdaad van Herschel was voor hem een bruikbaar excuus om zijn bruinhemden op de Joden los te laten.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Joden zaten vast aan de Duits-Poolse grens
De Kristallnacht was een door het naziregime georganiseerde landelijke pogrom tegen Duitse Joden. Hitler gaf groen licht voor de gewelddadigheden, nadat hij in de vroege avond van 9 november 1938 bericht had gekregen dat de ambassademedewerker Ernst vom Rath in Parijs was overleden aan de verwondingen, die hij twee dagen eerder opliep bij een aanslag. De...
Ethiopië hakt Italië in de pan
Aan het eind van de negentiende eeuw was bijna heel Afrika verdeeld tussen Europese koloniale machten. Alleen een eeuwenoud keizerrijk in de Hoorn van Afrika bleef weerstand bieden tegen de westerse overheersing. In 1896 versloeg een verzameld Ethiopisch leger een Italiaanse invasiemacht bij de plaats Adwa. Het maakte een voorlopig einde aan pogingen om Ethiopië...
De kloosterorde van Cluny: broeders van de doden
De monniken van de kloosterorde van Cluny wijdden zich in de tiende en elfde eeuw aan het zielenheil van de overledenen. Maar ondertussen namen ze het er goed van.
Waarom lijken de Amerikanen verslaafd aan regime change?
Al ruim een eeuw proberen Amerikanen hun democratisch model op te leggen aan andere landen. In Afghanistan is dat jammerlijk mislukt. Ook de invasie van Irak is uitgelopen op een catastrofe. Hebben de Amerikanen ooit succes geboekt met hun democratiseringsoperaties? ‘Vijf dagen, vijf weken of vijf maanden – langer gaat het niet duren.’ De Amerikaanse...
Afschaffing van de slavernij in Engeland
Eind achttiende eeuw mobiliseerden slimme zakenlieden honderdduizenden gewone burgers voor de afschaffing van de slavernij in Engeland. Die kochten antislavernijprullaria, ondertekenden talloze petities en boycotten suiker uit West-Indië. Een sociaal bewogen houding werd zo niet alleen een kwestie van overtuiging, maar ook van lifestyle. In 1840 kwamen twee Britse pleitbezorgers voor de afschaffing van slavernij...
Moderne Devotie
De Moderne Devotie geldt als de belangrijkste religieuze hervormingsbeweging uit de Nederlandse geschiedenis. Vanuit Deventer, de geboorteplaats van de grondlegger Geert Grote, verspreidde de leer zich snel tot ver buiten de huidige landsgrenzen. De navolgers, zowel leken als kloosterlingen, probeerden te leven volgens de ware kern van het christelijk geloof. Om vier uur ’s ochtends...
Zweden maakte zich zorgen over dalend geboortecijfer
NSC-leider Pieter Omtzigt noemt het lage Nederlandse geboortecijfer een probleem. In het Interbellum bedacht Zweden manieren om de productie en volkskracht op peil te houden.
Rabbijn met een missie
Rabbijn Menasseh ben Israel verwierf in de zeventiende eeuw een invloedrijke positie in de Republiek. Hij stond in hoog aanzien bij Nederlandse geleerden en ook in het buitenland werd hij geroemd. Hij ontpopte zich zelfs tot adviseur van Oliver Cromwell, de Lord Protector van Engeland. In 1290 vaardigde de Engelse koning Edward I een edict...
Het Tribunaal van Tokyo zou het ‘Japanse Neurenberg’ zijn, maar werd een mislukking
Japanse oorlogsmisdadigers stonden vanaf 1946 terecht voor het Tribunaal van Tokyo. De Neurenberger Processen golden daarbij als voorbeeld. Maar het tribunaal verliep veel moeizamer. Een van de grootste critici was de Nederlander Bert Röling, die zelf tot de rechters behoorde. ‘The trial was a mistake,’ bekende hij later. Op 15 augustus 1945 kondigde de Japanse...
‘Historische sensaties organiseer ik zelf’
In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand Luc Panhuysen. ‘Ik begreep ineens waarom Amsterdam...
De vechtlust van prinses Diana
Weer een film over prinses Diana? Ja, maar Spencer verschilt sterk van eerdere films over haar en de serie The Crown. Het drama is geen poging tot realisme, maar een fictief portret van Diana, die zich uit de gevangenis van het Britse koningshuis vecht. Regisseur Pablo Larraín laat in het begin van de film weten...
Uitholling van de Amerikaanse democratie
Een goed functionerende democratie vereist dat burgers kunnen stemmen. Dat is een vanzelfsprekendheid die in Amerika onder druk staat. Veel staten maken het minderheidsgroepen steeds moeilijker hun stem uit te brengen. Doelbewust zoeken Republikeinse politici naar wettelijke sluipwegen om stembarrières op te werpen voor deze burgers, die overwegend op de Democratische Partij stemmen. Voorbeelden van...
