Home ‘Historische sensaties organiseer ik zelf’

‘Historische sensaties organiseer ik zelf’

  • Gepubliceerd op: 1 november 2021
  • Laatste update 13 okt 2022
  • Auteur:
    Alies Pegtel
  • 4 minuten leestijd
‘Historische sensaties organiseer ik zelf’

In elk nummer vraagt Alies Pegtel een historicus naar zijn of haar historische sensatie. Naar het moment waarop, zoals Johan Huizinga het formuleerde, heden en verleden lijken samen te vallen. Een gevoel dat vaak onverwacht wordt opgewekt door een document, voorwerp, geluid, geur, locatie of inzicht. Deze maand Luc Panhuysen. ‘Ik begreep ineens waarom Amsterdam “de dame met de slechte adem” werd genoemd.’

Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven?

‘Jazeker. In 1995 reed ik met mijn vrouw om halfzes ’s ochtends vanaf het vliegveld in New Delhi in een taxi naar het centrum. Er brandden ontelbare houtvuurtjes. Een zware rookwalm bedekte deze miljoenenstad, waar in alle vroegte bedelaars aan de stoffige straatrand hun behoefte deden, te midden van spelende kinderen en rondscharrelende kippen en geiten. Het was armoedig, onhygiënisch en ontzettend vies, we keken onze ogen uit. Ineens schoot door mijn hoofd dat het zo ongeveer moet zijn geweest in de vroegmoderne Europese steden die uit hun voegen barstten. En ik begreep ook wat het betekende dat Amsterdam in de zeventiende eeuw “de dame met de slechte adem” werd genoemd.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Een nuttig inzicht?

‘Zeer, want het bleek me jaren later goed van pas te komen toen ik me probeerde in te leven in de lotgevallen van de kasteelvrouwe van Amerongen, Margaretha Turnor. In mijn boek Rampjaar 1672 beschrijf ik hoe zij haar kasteel op de Utrechtse heuvelrug ontvluchtte en haar heil zocht in Amsterdam. Maar in deze stad kreeg ze last van claustrofobie, de drukte en stank benamen haar de adem. Zodra het mogelijk was, vertrok ze naar Den Haag. Dankzij mijn Indiase ervaring had ze mijn volle empathie. Ten tijde van de Republiek waren de sanitaire voorzieningen in het overbevolkte Amsterdam ook volstrekt ontoereikend, het moet er geweldig hebben gestonken.’

Hebt u net als in India een dergelijke inval wel vaker gekregen?

‘Nou, ik weet dat een historische sensatie vaak wordt omschreven als een mystieke belevenis die je onverhoeds zou treffen: in een split second suis je door een stortkoker terug in de tijd naar een vergelijkbaar moment of een vergelijkbare ervaring in het verleden. Maar de meeste historische sensaties die ik beleefde, heb ik zelf doelbewust georganiseerd.’

Waarom?

‘Omdat ik ze kan gebruiken om het verleden beter te begrijpen. Kijk, als historicus heb ik verschillende onderzoeksmiddelen tot mijn beschikking: archieven, literatuur, dagboeken et cetera. Maar deze bronnen geven zelden prijs hoe iets rook, of klonk of bewoog. Naar deze zintuiglijke en lichamelijke ervaringen moet ik dus op zoek. Want als schrijver van historische non-fictie probeer ik mijn lezers mee te nemen naar een wereld die ze wel moeten kunnen begrijpen. Sommige dingen zijn universeel. Mensen werden vroeger ook verliefd, en dingen die men vroeger vond stinken, vinden we nog steeds vies ruiken. Maar er gaapt soms een kloof tussen nu en toen. Een zeventiende-eeuwer maakte veel oorlog mee; hoe bijvoorbeeld doodsangst voelt, weten wij niet meer.’

U kunt dit gevoel toch ook niet meer oproepen?

‘Voor mijn nieuwe boek over admiraal Maarten Tromp heb ik wel geprobeerd me zo goed mogelijk te verplaatsen in zijn belevingswereld. Zo heb ik weken meegezeild op een driemaster. Om te ervaren hoe nietig zo’n schuit is op de onmetelijke oceaan, ben ik ondanks mijn hoogtevrees in de twaalf meter hoge mast geklommen. Stijf van de adrenaline zag ik het meterslange dek als een streepje onder me. Ik ervoer iets van het gevaar dat de matrozen moeten hebben gevoeld als ze tijdens een storm de zware zeilen moesten strijken. Tromp noteerde in zijn logboek: “harde wind”, “sneeuwjacht”. Achter deze droge notities schuilde het ongewisse, oncomfortabele zeeleven. Maar hij wist niet beter, want als negenjarig jochie was hij al met zijn vader de zee op gegaan.’

Weet u nog wanneer u voor het eerst door de geschiedenis werd gegrepen?

‘Als kind vond ik de tv-serie Floris, over een ridder, ongelooflijk spannend, ik leefde me enorm in. Toen wist ik eigenlijk al dat ik schrijver wilde worden, ik wilde dolgraag een eigen wereld scheppen met woorden.’

U had ook kunnen kiezen voor fictie.

‘Dat ik geen romanschrijver ben geworden maar historicus, is omdat ik nieuwsgieriger ben naar het verleden dan naar mijzelf.’

–              Alies Pegtel is historicus en journalist.

Luc Panhuysen

Luc Panhuysen (1962) studeerde geschiedenis in Groningen en werkte voor het Parool en de Groene Amsterdammer. In 2005 schreef hij De ware vrijheid: De levens van Johan en Cornelis de Witt. Vier jaar later volgde Rampjaar 1672. Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte. Voor Oranje tegen de Zonnekoning: De strijd van Willem III en Lodewijk XIV om Europa (2016) werd Panhuysen in 2017 genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs, net als eerder voor Rampjaar 1672 en Een Nederlander in de wildernis (2010). Zijn nieuwste boek is onlangs verschenen: Het monsterschip. Maarten Tromp en de armada van 1639.

 

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 11 - 2021

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer