De Oranjes logeerden bij een nazi-bankier in Zwitserland

Zijn werk voor families als de Hohenzollerns en de Oranjes maakt ook Von der Heydt tot een welgesteld man. Hij gebruikt zijn geld om een gigantische verzameling aan te leggen van vooral Afrikaanse en Aziatische kunst. Musea over de hele wereld weten hem te vinden voor bruiklenen – ook het Stedelijk Museum in Amsterdam mag graag putten uit de unieke kunstschatten die de bankier heeft verzameld.

Von der Heydt etaleert zijn kunstobjecten graag. Nadat hij zijn huis in een bocht van de Amsterdamse Herengracht van boven tot onder heeft gestoffeerd met kunst, stelt hij het op zondagen open voor publiek. Zijn buitenhuis aan het strand in Zandvoort, dan een luxe badplaats, laat hij voorzien van een gaanderij, zodat het publiek kan genieten van de kunstwerken die hij achter de ramen tentoonstelt.

Hier mag hij graag Wilhelm II ontvangen. De voormalige keizer wordt al snel een vertrouwd gezicht in Zandvoort, zoals blijkt uit de vele foto’s die hem tonen op het strand of wadend door de branding.

In 1927 gooit de Nederlands-Duitse bankier opeens zijn haren los. Hij laat zijn huwelijk ontbinden, verkoopt zijn bank aan het Thyssen-concern en koopt in het Zwitserse Ascona het voormalige hippieoord Monte Verità. In 1900 zijn alternatievelingen hier een idealistische kolonie begonnen die enigszins lijkt op en ook banden heeft met de kolonie Walden die Frederik van Eeden twee jaar eerder is begonnen in Bussum. Al zijn de alternatievelingen in Ascona heel wat rebelser dan de wat behoudende Van Eeden.

Ze doen in alles denken aan de hippies van de jaren zestig: de mannen zijn langharig, de vrouwen hebben bloemen in het haar, ze dragen geen ander schoeisel dan sandalen en zijn altijd bijzonder luchtig gekleed, zo niet naakt. De liefde is vrij, net als het huwelijk. Ze halen hun wijsheid uit het oosten en gebruiken vaak drugs, zijn pacifistisch, eten vegetarisch en willen zelfvoorzienend worden. Monte Verità groeit uit tot het ‘magies sentrum’ van die tijd: alternatievelingen horen er pas echt bij als ze in Ascona zijn geweest. Het werkt, al is het met vallen en opstaan. Terwijl vergelijkbare kolonies meestal maar een paar jaar bestaan voor ze ten onder gaan aan gesneefde idealen, ruzie of overspel, weet Monte Verità het twintig jaar vol te houden. Dan stoppen de laatste twee eigenaren en zetten ze de kolonie te koop.

Na een tip van de Nederlandse Olga Fröbe-Kapteijn, een vrouw die idolaat is van de vrije ideologie en die zich daarom in 1919 heeft gevestigd in de schaduw van de ‘Berg der Waarheid’, koopt Von der Heydt het oord. En hij wordt ook hippie – tenminste een beetje.

Eduard von der Heydt breidt het hippieoord meteen uit door grond erbij te kopen. Van een verwilderde tuin maakt hij een paradijs vol exotische bloemen en planten. Het bouwvallige hoofdgebouw vervangt hij door een schitterend Bauhaus-hotel. En net als in Nederland stoffeert hij alle panden op de berg met kunstobjecten.

Hier ontvangt hij voortaan zijn gasten en dat doet hij op een bijzondere manier. Hij wil de traditie voortzetten van de ‘natuurminnende oprichters’, maar dan zonder hun ‘verwarde ideeën over een nieuwe manier van leven en wereldverbetering’. Als hij op de berg is, ziet hij eruit als Mahatma Gandhi met zijn kale kop en zijn gebronsde lijf, gehuld in niets meer dan een wit linnen tuniekje. Ook bezoekers krijgen bij aankomst zo’n tuniekje uitgereikt: het is de bedoeling dat ze zich op de berg net zo luchtig kleden als hun gastheer.

Gasten als Rudolf Laban en Mary Wigman, die op de berg de basis hebben gelegd voor de moderne dans, zullen er geen moeite mee hebben gehad. Maar dat ligt wellicht anders bij bezoekers als de revolutionaire seksuoloog Magnus Hirschfeld, de Belgische art nouveau-architect en Bauhaus-wegbereider Henry van de Velde en schrijver Emil Ludwig. De gastenlijst toont aan dat Monte Verità ook onder Von der Heydt een oord is voor alternatieve ideeën, maar dan van mensen die wel regelmatig naar de kapper gaan en liever niet op sandalen lopen.

Hoewel hij zijn eigen bank heeft verkocht aan de August Thyssen Bank, blijft hij eraan verbonden als commissaris en als bankier van zijn belangrijke klanten. Hij krijgt nu eveneens de beide zoons van Wilhelm II als klant – ze mogen graag bij hem komen logeren op de Berg der Waarheid. Ook Wilhelm II zelf blijft hem trouw, net als koningin Wilhelmina. En ze introduceert meteen haar dochter Juliana bij hem, en in haar kielzog Bernhard. De relatie is niet alleen zakelijk, maar ook vriendschappelijk.

Koningin Wilhelmina logeert tussen 1932 en 1938 zeker vier keer op Monte Verità. De Volkskrant schrijft in 1936 over het verblijf van Wilhelmina in dit paradijs aan het Lago Maggiore. De journalist weet dat de vorstin ‘vanaf de Monte Verità het betoverend uitzicht kon genieten van het meer’. De krant vertelt helaas niet of de koningin ook rondloopt in het tuniekje dat Von der Heydt aan de poort laat uitdelen. Prinses Juliana en prins Bernhard doen het voormalige hippieoord in ieder geval aan tijdens hun decadente huwelijksreis in 1937. Het levert Von der Heydt een staatsieportret op van het pasgetrouwde stel met een handgeschreven bedankje. De Duitse bankier moet er trots op zijn geweest, want hij heeft het ingelijste dubbelportret goed bewaard – de foto heeft nu een ereplekje in het museum dat het verhaal vertelt van de Berg der Waarheid.

De logeerpartijtjes zullen hebben gevoeld als een warm bad. Von der Heydt ontvangt een brede mêlee aan gasten. De drie leden van het Nederlandse koningshuis verkeren tussen politici, diplomaten, intellectuelen, kunstenaars en schrijvers. Vaak zijn ze verbannen of gevlucht, zoals politicus Otto Braun, van de troon gestoten omdat hij te links is. Of schrijver Erich Maria Remarque, met zijn boeken waarvan de nazi’s gruwen. Of de seksuoloog Magnus Hirschfeld, die door Adolf Hitler wordt bestempeld als ‘de gevaarlijkste Jood’.

Ondertussen lopen er net zo goed vooraanstaande nazi’s rond, zoals nazitopman Joachim von Ribbentrop. Dat is te verklaren. Niemand mag het weten, maar Von der Heydt is al in 1926 lid geworden van de Stahlhelm, de kraamkamer van sleutelfiguren van de nazibeweging. Tot 1930 is hij bovendien lid van de NSDAP. In 1933, het jaar dat Hitler de macht krijgt, is hij opnieuw lid geworden. Von der Heydt gaat het Hitler-regime actief ondersteunen en krijgt het daar zo druk mee dat hij in 1939 de deuren sluit van het Bauhaus-hotel.

Het is een interessante vraag of Bernhard heeft geweten dat Von der Heydt – net als hijzelf – is aangesloten bij de nazipartij. Hoewel er al halverwege de jaren dertig ernstige vermoedens zijn dat Von der Heydt op zijn minst met de nazi’s sympathiseert, duurt het tot na de oorlog voordat het bewijs wordt geleverd.

Eind 1944 benadert Eduard von der Heydt de geallieerden: hij zou kunnen bemiddelen bij vredesbesprekingen met de Duitsers. De Amerikanen zien zijn initiatief als een doorzichtige poging om zijn dubieuze handelen wit te wassen. Toch is Von der Heydt er in zekere zin bij, want de vredesonderhandelingen beginnen in januari 1945 aan de voet van de Berg der Waarheid, terwijl enkele delegatieleden in zijn oord logeren. In 1946 wordt Von der Heydt in voorlopige hechtenis genomen door het Zwitserse Openbaar Ministerie. Tijdens de rechtszaak in 1948 wordt hij wel schuldig bevonden aan het verrichten van bankactiviteiten voor nazi’s, maar veroordeling blijft uit. Het lijkt doorgestoken kaart: datzelfde jaar schenkt Von der Heydt een belangrijk deel van zijn kunstcollectie aan de Zwitsers: het wordt de basis van Museum Rietberg in Zürich.

In 1952 komt FBI-directeur J. Edgar Hoover met het definitieve bewijs: Von der Heydt heeft tussen 1939 en 1943 in totaal 1 miljoen Zwitserse franc doorgesluisd naar nazispionnen in de VS en Mexico, eerst via de August Thyssen Bank, later via zijn privérekening. Niemand minder dan de toenmalige bestuursvoorzitter van de August Thyssen Bank verklaart dat Von der Heydt tot in detail heeft geweten dat het geld afkomstig was van de Duitse Abwehr en was bedoeld om spionageactiviteiten van de nazi’s te financieren.

Von der Heydt kan niet opnieuw worden aangeklaagd voor dezelfde feiten, toch doet hij wederom boete. Hij doneert weer een deel van zijn kunstcollectie, nu aan zijn geboorteplaats Wuppertal, die het gebruikt als basis voor het Von der Heydt-Museum. Bovendien legt hij vast dat Monte Verità na zijn dood eigendom wordt van het Zwitserse kanton Ticino. De beide musea met Von der Heydt-kunst bestaan nog steeds. Het voormalige hippieoord Monte Verità met het Bauhaus-hotel is door het kanton Ticino omgevormd in een prachtig congres- en vakantieoord.

De contacten tussen de Oranjes en Von der Heydt zijn na de oorlog danig bekoeld. De zakelijke banden met hem leveren de familie namelijk vreselijke problemen op: na de oorlog blijkt een groot deel van de waardepapieren van de Oranjes nog altijd in een kluis te liggen van de August Thyssen Bank. En dat filiaal ligt in de Russische zone. Prins Bernhard stelt een team samen dat met vervalste papieren en veel bluf de effecten van het Koninklijk Huis, grote Nederlandse ondernemingen en de bank zelf weet terug te halen.

Met deze ‘Operatie Juliana’ stelt Bernhard niet alleen het vermogen veilig van de Oranjes, maar helpt hij ook de August Thyssen Bank. Dankzij een aantal even ingewikkelde als doortrapte manoeuvres, georkestreerd door Bernhard, komt de bank in 1947 weer in bezit van de Thyssens. Zo redt de ‘prins-schavuit’ in één moeite door het hele Thyssen-Bornemisza-concern.