Grijze revolte draait uit op een soap: ouderenpartijen kregen ruzie

Om het derde kabinet-Lubbers (1989-1994) mogelijk te maken, had het CDA vijf jaar daarvoor regeringspartner VVD ingeruild voor de PvdA. De economische crisis van de jaren tachtig was voorbij. Toch bleef de coalitie groot belang hechten aan beperking van de overheidsuitgaven. Een van de plannen daarvoor verkortte de duur van de WAO en moest het ziekteverzuim verminderen. Dat idee brak met name de PvdA op. Intern leidde het tot een crisissfeer en voor een deel van de sociaal-democratische kiezers voelde het als hoogverraad. Zij gingen hun electorale heil elders zoeken.

Ook ontstond er onrust toen de regering de groeiende groep ouderen, die in de komende decennia alleen nog maar groter zou worden, in het vizier kreeg. Was het niet verstandig om de kosten nu alvast te beteugelen? Het kabinet stelde in 1993 voor om te bezuinigen op bejaardenoorden en om verzorgingstehuizen en aanleunwoningen samen te voegen tot zogeheten ‘wozoco’s’ (woonzorgcentra). Oplaaiend protest maakte dat de PvdA-minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur Hedy d’Ancona een groot deel van de snijoperaties terugdraaide.

Maar de onrust bleef. Ook omdat her en der inmiddels vragen werden opgeworpen over de houdbaarheid van de AOW. Wijs geworden door de WAO-crisis kort daarvoor maakte de PvdA duidelijk dat morrelen aan de AOW voor haar niet bespreekbaar was. De uitkering voor de oude dag was ook in het taalgebruik aan de partij verbonden. Veel mensen spraken bijna vier decennia na de invoering nog steeds over ‘trekken van Drees’.

Het CDA kon het wantrouwen bij veel kiezers niet wegnemen, want die partij wilde het minimumloon mogelijk verlagen of zelfs afschaffen. En de AOW was gekoppeld aan het minimumloon. Was die wel veilig bij de christen-democraten? Lijsttrekker Elco Brinkman probeerde de geest weer in de fles te krijgen. Op een partijbijeenkomst in november bezwoer hij dat de hoogte van de uitkeringen bij het CDA niet in het geding was.

Een deel van het electoraat liet zich niet zo makkelijk geruststellen. Aan Brinkman met zijn ‘laserogen’ kleefde een beetje het imago van een kille technocraat. Zijn spindoctor Frits Wester leek dat beeld alleen maar te versterken door de opvolger van Ruud Lubbers op een moderne, gelikte manier zijn voordrachten te laten doen. Het traditionele spreekgestoelte werd ingeruild voor de nieuwerwetse ‘Brinkman shuffle’: hij praatte nu ijsberend voor het publiek.

De volgende maanden leek de verwarring binnen het CDA al groot. Maar het grootste ongeluk gebeurde op 27 januari 1994. Tegen het advies van Brinkman en enkele andere prominente christendemocraten in lichtte partijvoorzitter Wim van Velzen tijdens een persconferentie het CDA-verkiezingsprogramma toe. Zijn partijgenoot Ad Kolnaar, hoogleraar economie in Tilburg en kroonlid van de SER, assisteerde hem daarbij.

In het Kuypershuis in Den Haag maakt het CDA duidelijk dat het streefde naar loonmatiging en bevriezing van de uitkeringen. De pers wilde weten of dat dan ook voor de AOW gold. Ja, zeiden de twee.

Het was de krent die de NOS eruit pikte. Alle journaals die avond openden met het nieuws ‘CDA wil AOW bevriezen’. Met name Kolnaar gaf aan het journaille tekst en uitleg over het waarom. Maar in de rest van Nederland had de emotie het al snel overgenomen van de rationele argumenten. Andere partijen roken bloed. De ouderenbonden beschuldigden Brinkman van woordbreuk. Want die had toch beloofd om de AOW ongemoeid te laten?

De lijsttrekker had er eerder in de programmacommissie voor geknokt om bejaarden die alleen van een AOW moesten leven ongemoeid te laten. Om dat te bekostigen moesten de 65-plussers met een behoorlijk aanvullend pensioen maar extra worden belast, vond hij. Maar Brinkman verloor en legde zich neer bij zijn nederlaag. Als rechtgeaard democraat verdedigde hij nu met frisse tegenzin het standpunt van de meerderheid van de programmacommissie dat het zijne niet was. De politicus die volgens sommigen toch al iets robotachtigs had, schakelde noodgedwongen over op de automatische piloot.

Tot overmaat van ramp hield het CDA een dag na de dramatisch uitgepakte persconferentie een partijcongres in De Doelen in Rotterdam. Ook daar was de ingreep in de AOW het gesprek van de dag. Brinkman beloofde bijna een half miljard gulden voor bescherming van de koopkracht van senioren. Dat stelde niet of nauwelijks gerust. De echo van het NOS-Journaal bleef maar weerklinken: het CDA wil de AOW bevriezen.

Het rumoer bood kansen voor politieke nieuwkomers. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1989 hadden al twee ouderenpartijen meegedaan: Bejaarden Centraal en de Partij voor Ouderen. Ze haalden de kiesdrempel niet. In september 1992 zag de Unie 55+ het licht, aanvankelijk nog als Politieke Unie 55+. Maar kort voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1994 nam Martin Batenburg, een gepensioneerde personeelsfunctionaris van Philips, het initiatief voor de oprichting van het Algemeen Ouderen Verbond.

Batenburg was 74 jaar en vond zichzelf te oud om de lijst te trekken. Daarom benaderde hij Jet Nijpels-Hezemans. Vanwege een intern verschil van mening was ze in de Eindhovense VVD op een zijspoor beland. Het raadslid had daardoor geen verkiesbare plek bij de aanstaande lokale verkiezingen. De schoonzus van de voormalig politiek leider van de liberalen, Ed Nijpels, stapte over naar het AOV. Als 46-jarige viel ze weliswaar buiten de beoogde doelgroep, maar bracht ze wel de nodige energie mee. Nijpels zei bovendien dat ze van jongs af aan altijd al iets met oude mensen had gehad.  

Ze beloofde de AOW overeind te houden en stond al snel op een paar zetels in de peilingen.

Het CDA deed ondertussen goed zijn best om de interne chaos nog te vergroten. De vertrekkende leider Ruud Lubbers leverde daaraan een nauwelijks te onderschatten bijdrage: hij liet steeds openlijker zijn toenemende afkeer van zijn kroonprins Brinkman blijken.

Bij de verkiezingen verloor het CDA twintig van zijn 54 zetels. Het AOV verraste iedereen door maar liefst zes zetels te behalen. Het nieuwe geluid uit Eindhoven vond vooral weerklank in het katholieke zuiden. Veel van de 326.129 AOV-kiezers waren teleurgestelde christendemocratische kiezers uit Noord-Brabant en Limburg.

De Unie 55+ haalde bij de verkiezingen één zetel. Die ging naar lijsttrekker Bertus Leerkes, een gepensioneerde verpleegkundige. Hij noemde zichzelf ‘gerontoprovo’: oud en rebels. Aan humor en enthousiasme geen gebrek. Aan kennis van zaken ontbrak het hem wel geregeld. Maar Leerkes had één geluk: als eenpitter kon hij onmogelijk ruzie krijgen met fractiegenoten.

Volop gedoe kwam er wel vrijwel meteen bij het AOV. Tegenover een schrijnend gebrek aan politieke ervaring stond een flinke portie eigenwijsheid. De volksvertegenwoordigers van een zekere leeftijd lieten zich weinig zeggen. Nijpels zou achteraf de analyse maken dat de meesten van hen aardige loopbanen hadden gehad, maar ergens onder de echte top waren blijven steken. Verkiezing in de Tweede Kamer zette alsnog een kroon op hun carrières. Nu was hun moment aangebroken.

Het vers gekozen Tweede Kamerlid Will Verkerk beloofde daar al direct zich niets aan te zullen trekken van fractiediscipline. Nijpels vroeg hem daarom af te zien van beëdiging. Verkerk trok zich niets aan van de fractievoorzitter en bleef. Het Tweede Kamerlid Theo Hendriks trok zich echt van geen enkele regel of afspraak wat aan. Hij werd al in oktober 1994 uit de fractie gezet en ging verder als onafhankelijke volksvertegenwoordiger. Later doken ook geruchten op over zijn contacten in conservatief-katholieke en extreem-rechtse kringen.

In 1995 ging het van kwaad tot erger. AOV-oprichter Batenburg wilde Eerste Kamerlid worden, maar de selectiecommissie zette hem op een achtste plaats. De officiële gedachte daarachter: een man zijn leeftijd met een invalide vrouw thuis had de handen al meer dan vol aan het partijvoorzitterschap en zijn zetel in Provinciale Staten van Noord-Brabant.

Batenburgs medestanders zagen het als leeftijdsdiscriminatie en een verkapte coup. Nijpels en de haren zouden alleen vriendjes op belangrijke plekken willen hebben. Het Tweede Kamerlid Cees van Wingerden verweet Nijpels-Hezemans Batenburg, ‘onze voorzitter, aan wie we veel te danken hebben, de grond in te willen trappen’.

In mei werden hij en Verkerk geschorst. Batenburg kwam met voorkeurstemmen in de Eerste Kamer. Daar, maar ook in de Tweede Kamerfractie, kende het AOV inmiddels zijn eigen Hoekse en Kabeljauwse twisten, die tussen ‘Batenburgers’ en ‘Nijpelianen’.

De AOV-ledenvergadering besloot uiteindelijk Nijpels en de twee Kamerleden die haar trouw waren gebleven te royeren. Van Wingerden en Verkerk noemden zich vanaf dat moment de AOV-fractie. Het clubje van de eerste fractievoorzitter ging verder als groep-Nijpels.

Het soapgehalte was hoog. De pers trok vergelijkingen met het lied van de tien kleine negertjes. ‘Elke revolutie eet zijn eigen kinderen op, hoe oud ze ook zijn,’ concludeerde presentator Paul Witteman in het actualiteitenprogramma NOVA. En zo ging het ook. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1998 verloren de ouderenpartijen al hun vier jaar eerder behaalde zetels weer.

Hoewel het AOV en de Unie 55+ het vooral druk met zichzelf hadden, leek hun tijdelijke aanwezigheid in het hart van de Nederlandse politiek wel effect te sorteren op het beleid. VVD-fractievoorzitter Frits Bolkestein suggereerde nog vanuit de kamerbankjes om de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen van 65 naar 67 jaar. Op die manier kon de AOW betaalbaar worden gehouden. Maar de liberale leider kreeg weinig handen op elkaar voor dat idee.

‘De AOW blijft in deze periode in zijn huidige vorm onaangetast,’ liet de nieuwe minister-president Wim Kok (PvdA) al snel na zijn aantreden weten. Het paarse kabinet zat niet te wachten op meer politieke turbulentie en kocht tijd. De premier vond dat Nederland ‘in alle rust en zorgvuldigheid’ moest onderzoeken hoe de AOW ‘na de eeuwwisseling’ betaalbaar kon blijven. Allerlei financiële meevallers hielpen om tot dan de meerkosten van de voortschrijdende vergrijzing op te vangen,

Iets later tijdens de regeertermijn haalde Paars nog wel een paar honderd miljoen gulden binnen door te korten op de AOW van samenwonende broers en zussen. Ook kwam er een strengere controle op AOW-gerechtigden die beweerden alleen te wonen om een hogere uitkering te ontvangen, terwijl ze in werkelijkheid samenleefden met een partner.

Verdere discussie in de toekomst leek onvermijdelijk. Maar de politiek had geleerd dat wie een bejaardenrevolte wilde voorkomen omzichtig te werk moest gaan.