De diepe val van de Duitse adel

De positie van de Nederlandse adel veranderde aanzienlijk minder dramatisch door de Eerste Wereldoorlog. Nederland was neutraal en hier vond in 1918 geen revolutie plaats. Pieter Jelles Troelstra, de leidsman van de sociaal-democraten, deed daartoe een vergeefse poging. De Nederlandse adel ging er daarna in het interbellum wel op achteruit qua welstand, maar zijn levensstijl en deftige uitstraling bleven grotendeels hetzelfde.’

Welke rol speelde de adel in de https://www.historischnieuwsblad.nl/dossiers/tweede-wereldoorlog/?

‘De Nederlandse adel gedroeg zich vermoedelijk niet anders dan de rest van de bevolking. Slechts weinigen sloten zich aan bij de NSB, een omvangrijker deel koos tegen de bezetter, maar de meeste edellieden bewogen zich in allerlei gradaties tussen collaboratie en verzet, zoals de meerderheid van de Nederlanders. Verzet was een riskante zaak. Bijzonder lastig werd na verloop van tijd de positie van de Nederlandse burgemeesters. Een kwart van de circa duizend burgemeesters in 1940 behoorde tot de adel of het patriciaat. Slechts een kleine minderheid bood vanaf het allereerste begin weerstand tegen de maatregelen van de bezetter, zoals die tegen Joodse burgers. Vanaf 1943-1944 waren veel adellijke burgemeesters ondergedoken, of ze hadden inmiddels ontslag gekregen.

In Duitsland speelde de adel een actievere rol in de oorlog zelf. Dat gold met name voor officieren in het leger. Adellijke families, vooral in de lagere regionen, gingen grotendeels mee in de nationaal-socialistische beweging van Adolf Hitler. Al in de jaren 1920 klonken er sterk antisemitische geluiden in exclusief adellijke verenigingen.

Toen Duitsland de oorlog aan het verliezen was, planden mannen van adel, onder wie Claus Schenk von Stauffenberg, op 20 juli 1944 wel een aanslag op Hitler. Vooral Pruisische edellieden waren hierbij betrokken. Groot was hun vrees voor de opmars van het Rode Gevaar, voor de gehate “bolsjewisten”. De aanslag was niet succesvol, maar is later toch door velen aangehaald als argument dat de Duitse adel aan de goede kant had gestaan. Nog steeds is de rol van de adel tijdens het naziregime een controversieel onderwerp, zowel onder Duitse historici als in adellijke families zelf.’

Na de Tweede Wereldoorlog lagen beiden landen in puin. Hoe stond de adel ervoor?

‘De echte klap voor de Nederlandse adel kwam pas toen koningin Wilhelmina zich min of meer keerde tegen de oude elite, die in haar jeugd aan het hof nog zo prominent aanwezig was geweest. Zij wilde “nieuwe mannen” om zich heen: Engelandvaarders en andere “normale” mensen. Adel was verleden tijd, niet ‘vernieuwd’. In de jaren 1960 werd de Nederlandse cultuur nog sterker egalitair en informeler. Adeldom werd gezien als erfstuk uit de oude, regenteske bestuurscultuur. Er ontstond onder de adel een wegkruipcultuur: mensen van adel wilden niet langer het mikpunt zijn van maatschappijkritiek en trokken zich terug uit het openbare leven.

Voor de Duitse adel was het allemaal veel erger. De Duitse capitulatie in mei 1945 betekende Stunde null. Ze hadden vrijwel niks meer. Veel adellijke families vluchtten uit wat later Oost-Duitsland zou worden en vestigden zich in de westelijke bezettingszone en bouwden er een nieuw bestaan op. Daar hadden ze vaak een streepje voor dankzij hun adellijke (familie)connecties, onder meer bij het zoeken naar huisvesting. Wat ze niet meer konden was zich in de samenleving als groep manifesteren. In die zin zou je kunnen spreken van een “beroofde stand”, die zijn ooit zo voorname positie in de samenleving definitief kwijt was.’

Knokte de adel na de Tweede Wereldoorlog terug om oude posities te heroveren?

‘Je ziet in beide landen vooral berusting in het feit dat de adel minder belangrijk was geworden. Tegelijkertijd was er ook nog altijd trots op het adellijke verleden en op de eigen familiegeschiedenis. Tegenwoordig is nog altijd sprake van wat we een adellijke herinneringscultuur zouden kunnen noemen. En toch lijkt van adel zijn in Duitsland maatschappelijk nog altijd meer respect op te roepen dan in Nederland – ook al is de adel bij onze oosterburen al meer dan een eeuw geleden officieel afgeschaft.’