• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 10/2015

    Waarom de socialistische revolutie in Nederland niet aansloeg

    De vergissing van Troelstra

    Door: Koen Vossen

    In veel landen was 1918 een revolutiejaar. Geen wonder dus dat SDAP-leider Pieter Jelles Troelstra ook in Nederland opriep tot een omwenteling. Maar als hij beter had opgelet, had hij kunnen weten dat zijn pleidooi hier niet zou aanslaan.

    De naam van Pieter Jelles Troelstra zal waarschijnlijk voor eeuwig verbonden blijven met zijn befaamde ‘vergissing’ in november 1918. De voorman van de SDAP riep in de ‘Rode Week’ (tussen 9 november en 16 november) de regering tot tweemaal toe op om de macht over te dragen aan de sociaal-democraten. In navolging van andere Europese landen was ook in Nederland de tijd rijp voor een ‘proletarische revolutie’, dacht Troelstra.

    Maar nog geen week later gaf Troelstra toe dat hij ‘te ver was gegaan’, om daar later aan toe te voegen dat hij de machtsverhoudingen verkeerd had ingeschat. Met dit openbaar berouw was de kous voor de meesten wel af; Troelstra werd niet vervolgd wegens opruiing en bleef zelfs tot 1925 fractievoorzitter van de SDAP.

    ‘De vergissing van Troelstra’ geldt sindsdien vooral als een bewijs dat Nederland geen geschikt land is voor revoluties. Daarvoor zijn de Nederlanders te nuchter, te gezagsgetrouw en te zeer gehecht aan kerk en koningshuis, zo heette het dikwijls. Bovendien kende het land niet de grote  maatschappelijke spanningen, pijnlijke historische trauma’s en grote economische ongelijkheid waaruit revoluties plegen voort te komen.

    Troelstra’s nogal knullige revolutieoproep zei zo bezien vooral iets over het weinig stressbestendige en emotionele karakter van de SDAP-leider, wat hem in veler ogen eigenlijk ook wel iets sympathieks en menselijks gaf. Maar zat Troelstra er eigenlijk wel zo naast met zijn inschatting dat Nederland klaar was voor een revolutie? Was er in 1918 niet werkelijk sprake van een revolutionaire situatie, ook in Nederland?

    Voor elke opstand een crisis

    Veel hangt natuurlijk af van wat onder een revolutionaire situatie wordt verstaan. Het is een vraag waarmee revolutionairen tot op de dag van vandaag worstelen. Wat zijn de ‘tekenen aan de wand’, wanneer is ‘de tijd rijp’, wanneer bestaat er een ‘momentum’? In 1913 had Vladimir Oeljanov Lenin zich al over dit vraagstuk gebogen en zijn inzichten hadden na de uitbraak van de Russische Revolutie vanzelfsprekend aan prestige gewonnen. Grofweg stelde Lenin dat zowel onder de massa als onder de elite een sterk, haast apocalyptisch besef van crisis moest heersen. De massa weet dat zij niet langer op de oude voet door wil gaan en de elite weet dat zij dit niet meer kan.

    Hoe ontevreden waren de Nederlandse massa’s? Waren zij bereid in opstand te komen? Gaven de elites blijk van capitulatiegedrag? Dat waren en zijn lastig te beantwoorden vragen, want enquêtebureaus of kiezersonderzoeken die het crisisbesef in beeld hadden kunnen brengen bestonden toen nog niet. De toenmalige revolutionair moest dus grotendeels afgaan op zijn eigen observaties en die van geestverwanten. Nu was het voor iedereen zonneklaar dat Nederland een bijzonder zware tijd doormaakte.

    Weliswaar was het land neutraal tijdens de Grote Oorlog die al sinds 1914 woedde, maar dagelijks werd bericht over de gruwelen van de loopgravenoorlog voor een deel net over de grens in Vlaanderen en Noord-Frankrijk. Honderdduizenden jonge mannen werden afgeslacht in een oorlog die alleen de eerste dagen even fris en vrolijk leek. Ook het Nederlandse leger stond permanent paraat en had 400.000 mannen onder de wapenen geroepen op een bevolking van 6,5 miljoen.
     

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen