Alle artikelen
De Spaanse griep startte zijn reis rond de wereld in de Baskische badplaats San Sebastian. In februari 1918 was het nog een gewone griep: je werd er hondsberoerd van, maar knapte uiteindelijk wel weer op. Maar in de loop van het jaar nam de epidemie dodelijke vormen aan, van Alaska tot West-Samoa en van Zuid-Afrika tot Spitsbergen. In Europa en de Verenigde Staten vielen vooral soldaten ten prooi aan het virus.
Een legerarts in Massachusetts zag zijn manschappen ‘verdrinken in bloed en slijm’. Door een heftige longontsteking konden ze nauwelijks meer adem halen. Na enkele uren ‘zie je hoe de blauwzucht zich vanaf de oren over het hele gezicht verspreidt, totdat je de kleurling nog nauwelijks kunt onderscheiden van de blanke. De dood laat dan nog slechts een paar uur op zich wachten en die tijd wordt gevuld met een gevecht om een paar happen lucht, totdat ze stikken.’ De epidemie eiste wereldwijd zo’n twintig miljoen slachtoffers op.
Kanker, tuberculose, pest, cholera en tyfus zijn allemaal doorgedrongen in het vocabulaire van de Nederlandse vloek, maar de griep niet. Hoe komt dat? De Amerikaanse wetenschapsjournaliste Gina Kolata begint haar boek over de Spaanse griep met de constatering dat deze epidemie een ondergeschoven kindje in de geschiedschrijving is, een voetnoot in het verhaal van de Eerste Wereldoorlog.
Er valt over deze periode zoveel ellende te melden dat het ’toevallige’ en eenmalige verhaal van de dodelijke epidemie makkelijk weggelaten kan worden. Voor de Nederlandse geschiedenis geldt dit zeker. De grote sociale onrust van het najaar van 1918, meestal opgehangen aan de mislukte revolutie van Troelstra, vinden we in de boekjes wel terug, maar de tienduizenden Nederlandse griepslachtoffers blijven meestal onvermeld.
De griep is lastig te plaatsen in het stramien van al die andere volksziektes die uiteindelijk wél door de medische wetenschap bedwongen zijn. Het is een virusziekte, even raadselachtig en ongrijpbaar als aids. Kolata gebruikt de epidemie vooral als opmaat voor een stuk wetenschapsgeschiedenis waarin het speurwerk dat moleculair biologen, virologen en medici sinds 1918 naar het virus hebben verricht centraal staat.
Ze zet deze mensen neer als symbolen van de Amerikaanse frontier-gedachte: daadkrachtige pioniers die de grenzen van de wetenschap verleggen. Het boek staat vol met journalistieke clichés, maar blijft tot het eind toe spannend. De zoektocht naar het virus kan best worden beschouwd als een historisch onderzoek, zij het met een merkwaardig soort archiefmateriaal.
Lijkenarchief
In 1951 werd een avontuurlijke expeditie ondernomen naar een dorp in Alaska waar de griepslachtoffers van 1918 in de natuurlijke vrieskist van de permafrost waren begraven. Met toestemming van de lokale bevolking openden de onderzoekers een massagraf om monsters van het longweefsel te nemen. Ze hoopten hiermee het virus te kunnen opkweken, maar het uiterst gevoelige materiaal bleek in het ijs verloren te zijn gegaan en het onderzoek belandde op een dood spoor.
Ruim veertig jaar later leverde deze lijkenpikkerij betere resultaten op. Opnieuw werd in Alaska de spade ter hand genomen en daarnaast beschikte een legerinstituut in Washington over een hele serie longweefselmonsters uit 1918, geconserveerd in formaldehyde. Dankzij verfijnde onderzoeksmethoden lukte het de onderzoekers het genetische bouwmateriaal van het virus te reconstrueren.
De moordenaar werd als het ware opgespoord aan de hand van zijn DNA-profiel. Is hij nu onschadelijk gemaakt? Met de huidige kennis zou het inderdaad mogelijk zijn een vaccin te ontwikkelen tegen het Spaanse-Griepvirus. Al veel langer bestaat een redelijk efficiënt vaccinatieprogramma voor de minder gevaarlijke varianten van de griepfamilie. Geen vuiltje aan de lucht dus.
Maar nog steeds is niet duidelijk waar het virus van 1918 vandaan kwam en hoe het de zwakke plek in het menselijk afweersysteem zo genadeloos wist te vinden. Terwijl de profielschets van de moordenaar is gemaakt, is het moordwapen nog steeds zoek. Het spook van 1918 kan dus nog steeds voor onrust zorgen. Het mooiste voorbeeld van zo’n paniekgolf was de inentingscampagne die de Amerikanen (en ook de Nederlanders) in 1976 moest beschermen tegen de levensgevaarlijke ‘varkensgriep’. Om het goede voorbeeld te geven liet president Gerald Ford zich voor het oog van de camera’s inenten. De epidemie bleek loos alarm te zijn: enkele overijverige medische deskundigen waren wat doorgeslagen in hun angst een nieuwe ramp met miljoenen slachtoffers op hun geweten te hebben. Had Karl Marx dan toch gelijk toen hij schreef: grote wereldhistorische feiten treden twee maal op: de eerste keer als tragedie en de tweede keer als klucht.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Influenza: een zoektocht naar een dodelijk virus
De Spaanse griep startte zijn reis rond de wereld in de Baskische badplaats San Sebastian. In februari 1918 was het nog een gewone griep: je werd er hondsberoerd van, maar knapte uiteindelijk wel weer op. Maar in de loop van het jaar nam de epidemie dodelijke vormen aan, van Alaska tot West-Samoa en van Zuid-Afrika...
DE DOOD VAN MAARTEN KONING (HET BUREAU DEEL 7)
Na zeven delen en bijna 5000 pagina’s is het einde bereikt: Maarten Koning is dood. Weliswaar blijkt zijn overlijden, aan het slot van deel 7, slechts een kwade droom te zijn, maar wat was Voskuils jarenlange verbintenis met het Meertens-Instituut anders dan een vreselijke droom die eindigde in een nachtmerrie? Koning wordt na zijn pensionering...
DE VERDWIJNENDE HEMEL. OVER DE CULTUUR VAN EUROPA IN DE TWINTIGSTE EEUW
Het zal april 1981 zijn geweest. Na het mondeling tentamen Duits vroeg de docente wat en waar ik ging studeren. Na mijn antwoord (geschiedenis in Utrecht) zei ze: ‘Dan krijg je ongetwijfeld les van mijn broer’. Die broer was H.W. von der Dunk. Daar had ik toen nog nooit van gehoord, maar dat zou snel...
MAURITS VAN NASSAU. DE WINNAAR DIE FAALDE
Het levensverhaal van Maurits van Nassau is een heldenepos met een tragisch slot. De zoon van Willem van Oranje, een groot veldheer, slaagde erin weerstand te bieden aan de troepen van de koning van Spanje die de opstandige Nederlanden trachtte te heroveren en wist zo het levenswerk van zijn vader veilig te stellen. Hij deed...
Morele elasticiteit
Voor Loe de Jong zag de wereld er nog eenvoudig uit toen hij in de jaren zestig en zeventig aan zijn magnum opus werkte: je had goeden en je had fouten. Fouten waren mensen als Aantjes die in zijn beleving kozen voor de Duitse zaak. Deze mensen dienden uit het publieke leven te worden verwijderd:...
Sex-appeal
Onlangs vernam de Leidse historicus H.L. Wesseling van de hoofdredactie van NRC Handelsblad dat aan zijn bestaan als columnist voor die krant een einde kwam. Op zichzelf is dit niet iets om bij stil te staan. Wesseling heeft zijn column een flink aantal jaren mogen schrijven, kon er diverse bundels van maken en ontving voor...
Mein Kampf
Door vreemd personeelsbeleid van de KRO is de historische vraag weer eens opgevlamd hoe belangrijk de onverbiddelijke bestseller Mein Kampf is geweest en nog is. Directeur Ton Verlind van de katholieke omroep ontsloeg diskjockey Giel Beelen omdat deze Mein Kampf in de omroepgids Studio ‘het indrukwekkendste boek dat ik ken’ had genoemd. Hij had daaraan...
Brieven: Dachau en de varkens
In ‘Brieven’kunnen lezers hun mening geven over artikelen die in Historisch Nieuwsblad verschenen zijn. De redactie behoudt zich het recht voor om brieven in te korten. Het artikel van F. R. Ankersmit ‘Dachau en de varkens’ in Historisch Nieuwsblad 2000/10 is afschuwelijk. De vergelijking tussen de holocaust en de bio-industrie raakt kant noch wal. Ben...
Nieuwe media: Tiananmen
De Tiananmen Papers veroorzaakten veel ophef in de Westerse Wereld. Op het web is weinig te vinden over de onthullende documenten. Toch zijn fragmenten via internet in China opgedoken. Er zijn historische beelden die voor altijd op je netvlies staan: Roosevelt, Churchill en Stalin in Jalta, Jackie Kennedy gebogen over een achterbank in Dallas, de...
De jaren tachtig van Sonja Barend
Het TV-programma Sonja was een van de meest bekeken programma’s in de jaren tachtig. Het programma wilde taboes doorbreken door andersdenkenden aan het woord te laten. Een bonte stoet belangengroepen passeerde de revue. Dit is deel 1 in een serie over de jaren tachtig. ‘Wat moet ze met zo’n roetmop?’, vroeg de vader zich af...
Herdenken in een voormalige DDR-gevangenis
Het complex Bautzen was gevangenis onder het nationaal-socialisme, de Russen en in de DDR. Nu is het een herdenkingscentrum. Maar de oud-gevangenen hebben moeite het lijden onder verschillende dictaturen één plaats te herdenken. ‘Volgens de gevangen die onder de Russen vastzaten was Bautzen vanaf de jaren zestig een hotel.’ ‘Ab nach Bautzen…’ Met deze slogan...
Jaap van Osta over Oranje-huwelijken in de twintigste eeuw
Jaap van Osta, specialist op het gebied van de moderne monarchie, vertelt over de huwelijkspolitiek van de Oranjes in de twintigste eeuw: ‘Hendrik was een lieve man, maar intellectueel stelde hij niets voor. Hij en Wilhelmina lagen elkaar helemaal niet.’ In 1898 was Wilhelmina op achttienjarige leeftijd koningin geworden. Tijd om een huwelijkskandidaat te zoeken....
