Alle artikelen
Toen twintigste-eeuwse conflicten zich ontwikkelden tot totale oorlogen, waarin hele samenlevingen tegenover elkaar kwamen te staan, werd het een normaal verschijnsel de vijandelijke productiekrachten aan te vallen. Waarom wel soldaten en geen arbeiders beschieten als het werk van arbeiders voor de oorlogvoering net zo belangrijk is? Scherpe wetgeving tegen trading with the enemy hoorde er daarom net zo bij als duikbootoorlogen, blokkades, bombardementen van steden en de atoombom.
Zulke wetgeving was nodig omdat economische contacten nooit zo intens waren als vlak vóór 1914. Pas sinds het einde van de Koude Oorlog bestaat er in de wereld weer een economische verwevenheid als in 1913. Als de pers over globalisering schrijft, zou de term ‘normalisering’ dan ook veelal volstaan. Niet alleen in tijd van oorlog, ook tijdens de nasleep of in perioden van dreiging – kortom, gedurende bijna de hele twintigste eeuw – werd handel onderdrukt en de wereldeconomie ondermijnd.
De landsverdediging vereiste dat elk land zichzelf voorzag van de zaken die nodig waren voor de strijd. Economische afhankelijkheid was daarom ongewenst. Voor Amerika was dat geen punt. Door haar continentale omvang is de Amerikaanse economie zelfs vandaag nog weinig open. Voor Europese landen was dit problematischer. Vandaar dat de Duitse economie zelfs gedurende de wereldoorlogen haar contacten niet opgaf.
In Operatie Safehaven beschrijft medewerker van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Gerard Aalders hoe de Verenigde Staten in het kader van de economische oorlogvoering vanaf 1944 probeerden te voorkomen dat Duitse bedrijven hun buitenlandse investeringen beschermden tegen confiscatie, door ze te camoufleren als neutraal bezit.
Na de Eerste Wereldoorlog werden Nederlandse en Scandinavische dochterondernemingen of stromannen gebruikt om bedrijven en patenten uit handen van de overwinnaars te houden. Door zo het eigendom te verhullen konden Duitse firma’s – die zich volgens Versailles niet mochten inlaten met de productie van wapens, vliegtuigen of ander oorlogstuig – hun technische kennis op peil houden. Dat het Duitse leger na 1933 snel weer op poten stond, had voor een deel hiermee te maken.
Toen SS-Gruppenführer Friedrich Scheid in 1944 enige topindustriëlen mededeelde dat de oorlog verloren was en het zaak werd bedrijven en patenten in het buitenland te verbergen, opdat er als rijk en partij zouden herleven een Vierde Rijk kon worden gesticht, hadden die captains of industry deze aanmoediging nauwelijks nodig. Zij deden er al alles aan hun bezit te camoufleren. Bij een enkeling speelden daarbij patriottische motieven een rol, maar zelfbescherming zal wel doorslaggevend zijn geweest.
Niet alleen Duitsland, ook Duitse bedrijven – vooral giganten als Krupp, IG Farben of AEG – hadden een slechte naam. Zij hadden in de oorlog gebruikgemaakt van gedwongen arbeid, maar bovendien heerste het idee dat de Duitse kartels met het Pruisisch militarisme aan de wieg hadden gestaan van beide wereldoorlogen. Met de nazi’s hadden ze opnieuw een oorlogszuchtig regime in het zadel geholpen, zo was de simplistische gedachte die vooral in Amerika leefde.
Bovendien hadden ze via Direct Foreign Investments en octrooien industriële sectoren overal ter wereld naar hun hand gezet, om de economieën van Duitslands vijanden te ondermijnen. Vandaar dat de Verenigde Staten, met hun traditionele anti-kartelopvattingen, hun troepen naar Europa stuurden met het voornemen Europa van zijn ketterse vorm van kapitalisme – gekenmerkt door corporatisme en kartels – terug te voeren naar de zuivere liberale leer. In bezet Duitsland verboden ze kartels en werden vele andere maatregelen op stapel gezet. De Koude Oorlog brak deze ontwikkeling echter af.
Aalders heeft in Operatie Safehaven een interessant thema aangesneden, maar wil soms te veel. Waarom al die verhalen die slechts zijdelings met het onderwerp te maken hebben, waardoor pas op bladzijde 153 de Amerikaanse plannen om het camoufleren van Duitse bedrijven tegen te werken aan de orde komen? Het is zeker geen gebrek aan inzet, gezien het imposante archiefonderzoek en de vele verhalen die hij uit de archieven heeft opgediept.
Vermoedelijk is Aalders iets te veel verteller, waardoor zijn verhalen soms met hem op de loop gaan. Er is dan ook veel moois en spannends in zijn boek te vinden. Een grote lijn valt echter moeilijk te ontdekken.
Hein A.M. Klemann is hoogleraar economische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en auteur van Nederland 1938-1948. Economie en samenleving in jaren van oorlog en bezetting (2002).
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Operatie Safehaven. Kruistocht tegen het Vierde Rijk, Gerard Aalders, 432 p. Boom, euro 19,50
Toen twintigste-eeuwse conflicten zich ontwikkelden tot totale oorlogen, waarin hele samenlevingen tegenover elkaar kwamen te staan, werd het een normaal verschijnsel de vijandelijke productiekrachten aan te vallen. Waarom wel soldaten en geen arbeiders beschieten als het werk van arbeiders voor de oorlogvoering net zo belangrijk is? Scherpe wetgeving tegen trading with the enemy hoorde er...
Een geschiedenis van het duister, Roger Ekirch, 396 p. De Bezige Bij, euro 29,90
Nooit werd er in de vroegmoderne tijd over prachtige zonsondergangen gerept, constateert de Amerikaanse historicus Roger Ekirch in zijn Nacht en ontij, een sociaal-culturele ‘geschiedenis van het duister’. De nacht, concludeert Ekirch, was een onheilspellend oord, beladen met angst: oeroud en kinderlijk soms, maar vaak ook voor reële gevaren als diefstal, brand, moord of ongelukken...
Abraham Kuyper. Een biografie. Jeroen Koch, 665 p. Boom, euro 39,50
Grote historische persoonlijkheden zijn doorgaans geen gemakkelijke heerschappen. De Franse generaal Charles de Gaulle was zo eigenwijs als hij lang was – en hij mat bijna twee meter. De Britse oorlogspremier Winston Churchill was in 1940 de juiste man op de juiste plaats, maar had voor het wel en wee van zijn gezin amper oog....
Brieven
De redactie nodigt u uit om uw mening te geven over artikelen die in het Historisch Nieuwsblad zijn verschenen. Zij behoudt zich het recht voor brieven in te korten. U kunt uw reacties sturen naar Postbus 256, 110 AG Diemen, of naar [email protected] Ontploffing In Historisch Nieuwsblad 2006/2 staat een onjuistheid in het onderschrift van...
Gezien: tentoonstelling
Fietsers naderen over een zandweg. Een man met hoed en een lange jas doet een stap naar voren en houdt een spiegelei op. Alle fietsers remmen. De eerste fietser toont trots zijn rijwielplaatje. De volgende heeft er geen en moet zijn rijwiel afstaan. Bedaard loopt de controleur ermee naar de kant van de weg. Het...
Barmhartige leugen
We hebben onze eigen kleine Historikerstreit. Ies Vuijsje schreef Tegen beter weten in. Hebben we tijdens de oorlog vanaf het begin van de deportaties al geweten van de holocaust of niet? De vraag is niet nieuw. Het antwoord erop evenmin. De drie mogelijke antwoorden – ‘ja’, ‘nee’, ‘een beetje’ – zijn alle al eens gegeven...
Was Richard Nixon de slechtste president van Amerika?
Een bekend gezelschapsspel onder geschiedschrijvers van de Verenigde Staten is de beantwoording van de vraag wie de beste Amerikaanse president was. Over de drie besten, Abraham Lincoln, George Washington en Franklin D. Roosevelt, bestaat eigenlijk geen verschil van mening. Over de volgorde na deze drie kan echter langdurig worden getwist. Veel minder interesse is er...
Boeken Top Tien
1. Ronald Wright Kleine geschiedenis van de vooruitgang Cossee, € 19,90 2. Thomas L. Friedman De aarde is plat. Ontdekkingsreis door een geglobaliseerde wereld Nieuw Amsterdam, € 27,95 3. Fik Meijer Macht zonder grenzen. Rome en zijn imperium Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 19,95 4. Ulbe Bosma, Remco Raben en Wim Willems De geschiedenis van Indische...
Charles C. Mann 1491. De ontdekking van precolumbiaans Amerika
624 p. Nieuw-Amsterdam/Manteau, euro 34,95 In het westerse bewustzijn zijn indianen hulpeloos, kinderen die nauwelijks in staat zijn tot actief handelen. Westerlingen hebben deze zielige indiaan nodig om hun schuldcomplex over rijkdom en kolonisatie te kunnen aflossen met behulp van liefdadigheid en onvoorwaardelijke steun. Dat zijn de twee gezichten van de koloniaal; geen kolonialisme zonder...
Bettany Hughes. De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren.
496 p. Mouria, euro 27,50 Dit boek is geen biografie, zoals de Nederlandse ondertitel belooft. Althans, niet van Helena van Troje. Het boek gaat vooral over de schrijfster. Bettany Hughes is op de Britse eilanden een bekende persoonlijkheid als maakster van historische documentaires. Maar televisie is een vluchtig medium, daarom moest er een boek komen....
Waar is de Tachtigjarige oorlog gebleven?
In een historische reisgids neemt Jan Blokker ons mee op een ontdekkingstocht langs bekende en minder bekende lieux de mémoire van de jaren 1568-1648. Ingeslapen stadjes, overwoekerde vestingwerken en verlaten polders genieten daarbij de voorkeur van de reisleider.
Josip Broz Tito (1892-1980)
Onder leiding van voormalig partizanenleider Tito werden alle tegenstellingen in Joegoslavië even naar de achtergrond verdreven. ‘Communistischer dan de Sovjet-Unie en democratischer dan het Westen’, was zijn titoïsme een succesformule, ook internationaal. Na zijn dood spatte het land uit elkaar; nu is Tito een nostalgisch symbool van eenheid, welvaart en vrede. Josip Broz Tito was...