Alle artikelen
In het proefschrift Krijgsvolk (2006) geeft historicus Erik Swart een genuanceerd beeld van de militaire ontwikkelingen tijdens de beginjaren van de Nederlandse Opstand tegen het Spaans-Habsburgse gezag. Hij concludeert dat de professionalisering van het leger al begon onder Willem van Oranje. Daarmee breekt Swart met de heersende opinie over de eerste leider van de Opstand.
Met de publicatie van zijn proefschrift kon Swart rekenen op veel belangstelling. Hij vertelt dat het Nederlands Dagblad, een gereformeerde krant, meteen opbelde: ‘Zij zien Willem van Oranje natuurlijk als een vaderlandse held.’ In de hernieuwde belangstelling voor Grote Nederlanders lijkt dit boek op het juiste moment uit te komen. Wie echter hoopt een lyrisch heldenverhaal te lezen, komt bedrogen uit. Het proefschrift Krijgsvolk is vooral een gedegen studie naar de totstandkoming van het leger van de Staten-Generaal in de moeilijke jaren 1568-1590.
‘Toen Willem van Oranje in 1572, na twee mislukte veldtochten in Brabant en Henegouwen, naar Holland terugkeerde, zat hij aan de grond,’ zegt Swart. ‘In een brief aan zijn broer schreef Oranje dat hij naar Holland ging om zijn graf te vinden. Toch lukte het hem om het Staatse leger op de been te krijgen en te professionaliseren. Hij bleek een slimme en behendige opperbevelhebber.’
Het grootste probleem dat Oranje moest oplossen, was het gebrek aan discipline in de bonte bende van zijn aanvankelijk chaotische leger. ‘Hij ging daarom bij de grote steden langs om financiële hulp te zoeken. Met dat geld betaalde hij de soldaten, hield ze tevreden en dwong ze om zich aan strenge militaire en civiele regels te houden.’ Voordien gingen de beroepssoldaten nog weleens plunderend door de dorpen. Een groepsverkrachting door Oranjes soldaten, nota bene van een meisje uit de burgerij, was slechts een van de klachten die Swart tegenkwam tijdens zijn archiefonderzoek. Willem van Oranje maakte – zo goed en zo kwaad als het ging – een eind aan dat wangedrag.
Oranjes invloed op het leger pakte ook op een andere manier positief uit. Het leger werd een sociaal vangnet. ‘Het ging economisch slecht rond 1572. Voor de sociaal zwakkeren was het leger een goede mogelijkheid om inkomsten te genereren. In Nederland liepen vanwege de oorlog veel vluchtelingen rond. Zoals het er nu in Afghanistan uitziet, zo was het toen in Nederland: overal waren mensen op de vlucht. Velen van hen vonden een bestaan in het Staatse leger’.
Dit betekende ook dat het leger nationaler werd. Bij eerdere veldtochten was het voetvolk voornamelijk Duits. Later ronselde het leger vooral in Nederland zelf en vulde de rangen dan aan met beroepsmilitairen uit het buitenland – vaak Schotten, Duitsers of Engelsen. ‘Maar in de eerste plaats waren het toch Nederlandse soldaten.’
Is Willem van Oranje dan toch die vaderlandse held waarvoor hij vaak gehouden wordt? ‘Als je alleen naar zijn militaire successen kijkt niet, nee. Hij verloor veldslagen en behaalde geen grote overwinning. Maar ik denk dat je niet alleen daarnaar moet kijken.’
Ook in zijn eigen tijd werd er verschillend gedacht over Willem van Oranje. Aan het einde van zijn leven werd hij zelfs op straat uitgejouwd. Het was hem niet gelukt om de verschillende facties in Nederland te verenigen. ‘Maar,’ zegt Swart, ‘de onderlinge verdeeldheid onder de gewesten kan hem niet aangerekend worden. De mentaliteit was in de zestiende eeuw gewoon heel anders. De mensen waren voornamelijk loyaal aan een stad of regio.’
Dus eigenlijk is de voorstelling van een Vader des Vaderlands ook onzin? Na enige aarzeling beaamt Swart dat: ‘Ja, eigenlijk wel. Het vaderland waarvoor hij streed, was iets anders dan wat het uiteindelijk geworden is.’
Het beeld van Willem van Oranje als moderne heerser is volgens Swart ook niet geheel juist: ‘Recentelijk zijn in Berlijn boeken uit zijn boekenkast ontdekt. Daar zaten geen Machiavelli’s tussen, maar vooral middeleeuwse ridderboeken. We kunnen wel zeggen dat hij als mens een gewone zestiende-eeuwse edelman was. Een stevige drinker ook, trouwens.’
Ook onze vaderlandse helden moeten bescheiden blijven.
Erik Swart, Krijgsvolk. Militaire professionalisering en het ontstaan van het Staatse leger 1568-1590.
272 p. Amsterdam University Press, € 29,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Vooruitgang
In het proefschrift Krijgsvolk (2006) geeft historicus Erik Swart een genuanceerd beeld van de militaire ontwikkelingen tijdens de beginjaren van de Nederlandse Opstand tegen het Spaans-Habsburgse gezag. Hij concludeert dat de professionalisering van het leger al begon onder Willem van Oranje. Daarmee breekt Swart met de heersende opinie over de eerste leider van de Opstand....
Geschiedenis in de media
In september lieten twee aspirant Tweede Kamerleden voor het CDA, Ayhan Tonca (Reformatorisch Dagblad 21 september) en Osman Elmaci (Trouw 25 september), weten dat zij de Armeense volkerenmoord als een leugen beschouwen. CDA-partijvoorzitster Marja van Bijsterveldt stond behoorlijk te kijk, omdat beiden hiermee tegen het officiële partijstandpunt ingingen. Twee dagen later werden de namen van...
Hoogleraar in klei en veen
De Rijksuniversiteit Groningen heeft in oktober Theo Spek (1963) aangesteld als hoogleraar landschapsgeschiedenis. Hij zal zich met historisch onderzoek naar het Nederlandse landschap bezighouden. ‘Het is vreemd dat er nog nooit een landschapshoogleraar is geweest,’ zegt Spek, ‘want Nederland heeft met Frankrijk en Duitsland het meest afwisselende en interessante landschap van Europa.’ Er is overigens...
De laatste restjes Joegoslavië
Het enige wat nog aan Joegoslavië herinnert, zijn musea en monumenten. Wat wordt straks een bedevaartsoord: de bungalow van Tito of de bunker van Milosevic? De belangrijkste historische attractie van Belgrado is met geen bord aangegeven. Er loopt geen wandelpad van rode sterren van het vacante gebouw van het Joegoslavische parlement in het centrum naar...
VOC helpt vissenonderzoek
In de achttiende eeuw werden er in Nederland veel ‘vissenboeken’ samengesteld, waarin alle nieuwe en oude soorten werden toegelicht. Bij de totstandkoming van die vissenboeken speelde de VOC een belangrijke rol, omdat de schepen van hun reizen exotische vissen meenamen op sterk water. In 1735 bezocht de internationaal beroemde systematicus Carolus Linneaus het exotische vissenkabinet...
Maassluis worstelt met Abraham Kuyper
Vorig jaar stelde de fractie van D66 in Maassluis voor om in het stadje aan de Waterweg een standbeeld te plaatsen van Abraham Kuyper. De antirevolutionaire voorman werd in 1837 in deze plaats geboren. Het voorstel werd afgewezen, maar de plannen zijn nog niet weggegooid. Het lijkt een vreemde combinatie: D66 en Abraham Kuyper. D66-fractievoorzitter...
Canons zingen
De deadlines en verschijningsdata van Historisch Nieuwsblad sporen niet lekker met de discussie over de Canon. Sowieso ligt er een behoorlijke tijd tussen mijn deadline en het moment dat het blad bij u in de bus ligt. Dat geeft me vaak het gevoel mosterd na de maaltijd te serveren. Dat hoeft niet zo erg te...
Tragedie van een volk. De Russische Revolutie 1891-1924
De Russische Revolutie is altijd met mythen omgeven. Links heeft de Revolutie jarenlang voorgesteld als onvermijdelijk. De klassentegenstellingen en het despotische regime van de achtereenvolgende tsaren werden uitvergroot om de onontkoombare greep naar de macht van Lenin en de zijnen beter te doen uitkomen. Ter rechterzijde van het politieke spectrum werd de Oktoberrevolutie daarentegen misprijzend...
Canonieke geschiedenis
Een dubbele loyaliteit is de gewoonste zaak van de wereld. Kinderen in Nederland – en naar we mogen aannemen ook elders in Europa – leerden vroeger altijd twee nationale geschiedenissen op school: de zogenoemde vaderlandse geschiedenis en iets dat ‘bijbelse geschiedenis’ heette.Vroeger? Waarschijnlijk is dat nog het geval op heel veel scholen. En ook al...
Het leger dat een eeuw niet vocht
De Tiendaagse Veldtocht is het vertrekpunt van Moeyes’ verhaal over leger en neutraliteit tussen 1839 en 1939. Volgens hem was deze veldtocht tegen de ondankbare Belgen de laatste manifestatie van de oude, orangistische, offensieve traditie van continentale expansie. Na de smadelijke nederlaag restte Nederland niets anders dan honderd jaar eenzaamheid in neutraliteit. Het grootste wapenfeit...
De Stelling
We hebben meer behoefte aan een canon van de wereldgeschiedenis Anton van Hooff: ‘Als selectie uit de Nederlandse geschiedenis vind ik de Canon niet slecht. Het is een goede mengeling van politiek en cultuur. In het verleden bestond dit soort canons uit een opsomming van de grote politieke figuren, dus dit is wel een verbetering....
Gezien
Tentoonstelling door Marieke Prins Royalty met cultuurEr ligt een kristallen dwarsfluit op de tentoonstelling Lodewijk Napoleon, aan het hof van onze eerste koning (1806-1810). Het was een cadeau van Lodewijk voor zijn vroegere muziekleraar. Er vlakbij staat een kist met aquarelbenodigdheden, ingelegd met parelmoer, van Lodewijks vrouw Hortense de Beauharnais. Ernaast liggen twee schilderijtjes van...
