Alle artikelen
‘De historicus die een Herfsttij der Middeleeuwen over de twintigste eeuw wil schrijven, kan niet zonder De Telegraaf.’ Met deze zin van journalist Henk Hofland, gesproken bij het eeuwfeest van De Telegraaf in 1993, opent historica Mariëtte Wolf haar journalistieke epos over de krant van wakker Nederland. Het is een opmerkelijke zin, want hij zuigt de krant in één klap uit de smurrie en achterklap die al bijna vanaf het begin zijn ‘levenssfeer’ zouden zijn.
In één klap ook is het dagblad gepromoveerd tot bron voor een eigentijdse Huizinga, want als het citaat op waarheid berust, heeft de geschiedschrijver van De Telegraaf goud in handen: materiaal namelijk dat haar in staat moet stellen niet alleen de ‘wereld’ van een krant, maar ook de mentaliteit van twintigste-eeuws Nederland te beschrijven.
Vindt de lezer in Wolfs studie inderdaad een verrassend perspectief op het vaderland in de eeuw waarin achtereenvolgens achtergestelde christenen, katholieken, arbeiders, vrouwen en last but not least de babyboomers zich emancipeerden? Het antwoord op die vraag mag bevestigend zijn, en alleen al om die reden is deze studie geslaagd.
Wolfs boek biedt meer dan een gewone persgeschiedenis, ook al is het vrij klassiek van opzet – en vat het dus samen wie wanneer wat schreef en waarom dan wel, en hoe vernieuwend dat was in het geval van De Telegraaf. Deze geschiedenis van De Telegraaf doet vermoeden dat er in de lange twintigste eeuw – van 1893, dus ongeveer vanaf de oprichting van de SDAP, tot in de jaren 2000 van professor-politicus Pim Fortuyn – twee krachten aan het werk waren in Nederland: die van de bevoogding ofwel groepsemancipatie, en die van de ontvoogding ofwel individuele emancipatie.
Het verhaal van De Telegraaf kan op twee manieren worden verteld: als het avontuur van aanvankelijk vrijgevochten en later wat nettere verongelijkte types die gaarne een beetje rotzooi trappen in het gezapige Holland, en als de wonderlijke successtory van een ‘onbeschaafde’ krant in een beschaafde samenleving, waar iedereen zijn plaats kent en uiteindelijk steeds meer inwoners op drift raken. Wolf kiest voor het eerste model, maar het tweede model loopt vanzelf mee, want alleen al de spectaculaire groei van de krant bevestigt dat steeds meer vaderlanders minstens zo geïnteresseerd zijn in misdaad, schandaal en amusement als in kerk, partij en van God of des overheids gegeven gezag.
Wolf begint bij het begin, bij het eigenaardige zootje ongeregeld dat eind negentiende, begin twintigste eeuw de Telegraaf-burelen bevolkt. Zo ze iets waren op de redactie, dan waren ze ergens ‘tegen’. In dit geval tegen de vanzelfsprekende liberale overheersing van land en krant, zoals deze vorm kreeg in het overbeschaafde liberale Algemeen Handelsblad.
De ‘jongens’ van De Telegraaf lieten zich niet zozeer door een partij- of geloofsgeweten leiden als wel door hun journalistieke instinct, en dat was een erge zonde in de tijd dat de meeste bladen kerk- of partijorganen waren – of maatschappijbevestigend liberaal. ‘Roofridders van de pers’ noemde de concurrentie de Telegraaf-auteurs dan ook.
Wolf onderscheidt zes perioden: de wilde, min of meer linkse tijd, wanneer de krant pleit voor algemeen kiesrecht en armoedebestrijding, en daarna de onberekenbare jaren ’14-’18, als de krant met anti-Duitse artikelen de Nederlandse neutraliteit in gevaar brengt en revolutionaire taal uitslaat wanneer in de buurlanden de revolutiegekte om zich heen slaat.
Vervolgens krijgt de krant tussen 1918 en 1940 onder leiding van eigenaar Hak Holdert het karakter van het massablad dat het nog altijd is, gaat men nieuws met hoofdletters en uitroeptekens schrijven, en verschuift het politieke perspectief van emotioneel links naar narrig en volks rechts – en ook dat blijkt een constante, want toon en inhoud zijn sindsdien hooguit gradueel veranderd.
In de oorlog is de krant een tijdlang net zo ‘fout’ als de meeste nog legaal verschijnende bladen, en wordt hij door toedoen van Hakkie Holdert – de zoon van – in het laatste oorlogsjaar een soort nazi-propagandablad. Na de oorlog wordt De Telegraaf, na een aanvankelijk verschijningsverbod, de fatsoenlijk foute krant van de zwijgende meerderheid. Door weldenkende mensen verplicht verfoeid, maar gelezen in alle uithoeken, tot in de Hollandse massavakantiekolonies in Spanje.
Wolf verdeelt de naoorlogse periode in twee tijdvakken: de anti-linkse jaren 1949-1970, met tirades tegen het ‘langharig werkschuw tuig’ en de ‘sektegeest’ en ‘spilzucht’ van de publieke omroep, die door de krant decennia later met ‘Wakker Nederland’ beconcurreerd zal worden. De periode 1970-heden sluit het boek af. Dan verandert de krant van boos-burgerlijk – denk aan Telegraaf-buikspreker Wiegel en de hetze tegen het kabinet-Den Uyl – in verontwaardigd en braaf-burgerlijk.
De hele geschiedenis overziend zou je kunnen denken dat De Telegraaf telkens weer toevallig van kleur verschiet. Onder de oprichter, jonkheer Henry Tindal, is de krant sociaal bewogen en onder Hak Holdert de krant ‘voor de kleurloze middenstof’. Het hangt er maar van af wie er toevallig de baas is. Toch is het verhaal daarmee niet af. De krant is ‘links’ in de tijd dat beschaafd Nederland rechts en behoudend is, en hij is uitgesproken rechts vanaf de jaren zestig-zeventig – als een beschaafd vaderlander ‘links’ is of op z’n minst linkse sympathieën koestert.
Anders gezegd: de klassieke tweedeling in de politiek is voor de krant allereerst een tweedeling tussen volks en niet-volks. Als ‘de revolutie’ in 1918 van links komt, is De Telegraaf min of meer links; komt die van rechts – vanaf de vroege jaren-Fortuyn tot heden, en eerder al in de bange jaren dertig –, dan is het blad rechts.
Een windvaantjeskrant dus? Geenszins. De Telegraaf is het lijfblad van de zogenoemde zwijgende en bokkige meerderheid, ofwel de burgerij die na een kleine honderd jaar bevoogding eindelijk ontvoogd is.
De gedekoloniseerde burger die Henk Hofland beschrijft in Tegels lichten, zijn evergreen over de jaren vijftig en zestig, moest de dwang van socialisten, christenen, katholieken en moralistische babyboomers van zich af schudden. In zijn kleine oorlog tegen de beschaafde consensus vond hij in de krant van wakker Nederland zijn natuurlijke partner. Mariëtte Wolf heeft dat emancipatieproces zichtbaar gemaakt.
Mariëtte Wolf
Het geheim van De Telegraaf. Geschiedenis van een krant
565 p. Boom, € 39,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Lijfblad van de bokkige burger
‘De historicus die een Herfsttij der Middeleeuwen over de twintigste eeuw wil schrijven, kan niet zonder De Telegraaf.’ Met deze zin van journalist Henk Hofland, gesproken bij het eeuwfeest van De Telegraaf in 1993, opent historica Mariëtte Wolf haar journalistieke epos over de krant van wakker Nederland. Het is een opmerkelijke zin, want hij zuigt...
Signalementen: boeken
Linggadjati, brug naar de toekomst. Soetan Sjahrir als een van de grondleggers van het vrije Indonesië Frederik Erens en Adrienne Zuiderweg 104 p. KIT Publishers, € 17,50Erens en Zuiderweg beschrijven samenvattend de weg van Indonesië naar de onafhankelijkheid. Speciale aandacht krijgt Soetan Sjahrir, die gezien wordt als de founding father van de Indonesische parlementaire democratie....
Held en collaborateur tegelijk
Nadat Steven Spielberg het wereldwijde kassucces Schindler’s List had gemaakt over de dubieuze zakenman Oskar Schindler in bezet Polen, gingen anderen op zoek naar een eigen Schindler. Italianen, bijvoorbeeld, ontdekten Giorgio Perlasca, een overtuigd fascist die zich in 1944 uitgaf voor Spaans ambassadeur in bezet Boedapest en zo duizenden Joden redde. En in Osnabrück publiceerde...
De spagaat van de VARA
‘Je beste vrienden zitten bij de VARA,’ aldus de reclameslogan waarmee deze omroep in de jaren zeventig leden trachtte te werven. Terwijl de TROS zich afficheerde als ‘de grootste familie van Nederland’, presenteerde de linkse omroep zich als een hechte club van en voor gelijkgestemden: mensen die progressieve idealen en een kritische kijk op de...
Bezeten onderzoeker maar ook betrokken humanist
Een van de meest aangehaalde publicaties in het Darwin-jaar was de biografie Darwin (1991), van de hand van Adrian Desmond en James Moore. Dit gezaghebbende duo publiceerde ook een opmerkelijke nieuwe studie over de man: Darwin’s Sacred Cause. Darwin wordt herinnerd als een bezeten, eindeloos puzzelende onderzoeker, die wetenschappers en vervolgens het lekenpubliek dwong de...
Leesvoer voor Obama
‘History does not repeat itself, but it often rhymes,’ stelde Mark Twain al vast. En inderdaad blijkt de laatste tijd weer hoezeer de dreiging van oorlog en crisis verrassende parallellen oproept met dramatische episoden uit het verleden. De hier besproken werken van prijswinnende auteurs laten ons voor de open haard griezelen en wegdromen, terwijl buiten...
Plastic peterselie
Vier de Middeleeuwen is een kindertentoonstelling voor de hogere groepen van de basisschool. Ze bestaat uit een boerenstulpje, een toren van de adel, een cel van een monnik, en een ommuurd stadspleintje. Deze vier onderdelen vertegenwoordigen de vier standen. Het geheel wordt van de buitenwereld afgesloten door een soort kasteelmuur. Authentieke middeleeuwse voorwerpen zijn er...
Tentoonstelling: Binnenhof, gecompliceerd en intiem, al 400 jaar
Alles speelde zich af rond het Binnenhof. De Deense gezant, bijvoorbeeld, logeerde in herberg De Eenhoorn, van waardin Trijntje Cornelis. Op een steenworp afstand, in de Trêveszaal, werd maandenlang vergaderd door onderhandelaars uit onder andere Spanje en de Nederlanden. Ook zij logeerden vlakbij; een kaartje laat het zien. Het hangt op de expositie Het Vredesjaar...
Lessen uit het verleden: ‘De SER is geen schaduwkabinet’
De invloed van de SER wordt overschat. Als de economische toestand dwingt tot ingrijpende maatregelen, volgen kabinetten hun eigen koers. Zo ging het in de jaren vijftig en tachtig, en zo gaat het nu weer bij het AOW-dossier. De Sociaal-Economische Raad (SER) wordt vaak gezien als het paradepaardje van het Nederlandse poldermodel. Hierin zouden werkgevers...
Amerikaanse nazi’s krijgen steeds meer navolging
Het aantal rechtse milities in Amerika groeide de afgelopen maanden meer dan in de voorafgaande tien jaar. Onderzoekers wijten deze toename aan de verkiezing van president Obama. Het is niet de eerste keer dat een Amerikaans staatshoofd mikpunt is van rechts-extremisten. Op bevel van Hitler werd in maart 1936 in de staat New York de...
Japan had geheim kernwapenverdrag met VS
De Japanse bevolking is decennialang voorgelogen over het kernwapenbeleid van Tokyo. Terwijl de officiële doctrine luidde dat Japan 100 procent ‘niet-nucleair’ was, liet de regering in het geheim toe dat Amerikaanse kernwapens werden vervoerd over Japans grondgebied. Vier hoge ex-ambtenaren uit het Japanse ministerie van Buitenlandse Zaken willen dat ‘de geschiedenis niet langer wordt verdraaid’....
Forum: ‘Hoezee voor de VOC-mentaliteit!’
Buitenlandse handel is belangrijker dan een politiek van schone handen. Dat is grofweg de conclusie van de 221 forumdeelnemers die zich bogen over de stelling: ‘Zolang de communisten er aan de macht zijn, moet Nederland geen handeldrijven met China.’ Slechts 7 procent is het daarmee eens. Maar liefst 89 procent verkiest de rol van koopman...
