Alle artikelen
De Amerikaanse historicus Samuel D. Kassow heeft nu, in de lijn van een internationale trend om het grote verhaal van de Holocaust te vertellen op de schaal van een stad, drie geschiedenissen geschreven in dit omvangrijke, adembenemende, hartverscheurende en nachtrustrovende boek. Hij schreef allereerst de levensgeschiedenis van Emanuel Ringelblum. Ringelblum (1900-1944) was een linkse, seculiere Jood, die vond dat gettogeschiedenis meer moest omvatten dan de geschiedenis van de Joodse Raad. Hij stuurde zijn tientallen medewerkers de straat op met vragenlijsten, om ze interviews te laten afnemen. Zij praatten letterlijk met iedereen, ook met ritselaars, tussenpersonen (Machers) en vrouwen die zich liggend staande hielden.
Ten tweede beschrijft Kassow de geschiedenis van dit archief, en ten derde de geschiedenis van het getto van Warschau, waar van 1939 tot 1942 370.000 Joden hebben geleefd – maar vooral ten onder zijn gegaan, in een door de nationaal-socialistische veroveraars geschapen modderpoel van honger, ellende, corruptie en afpersing. Wie dit leest (en volgens mij moet iedereen dat doen), kijkt niet naar het getto via de keurige correspondentie van de Joodse Raad of met de ogen van de overlevenden, voor wie het leven in het getto het laatste deel van hun vooroorlogse en achteraf vaak geïdealiseerde persoonlijke levens vormde.
Wat de medewerkers van Ringelblum verzamelden waren gettobeschrijvingen in hun meeste naakte vorm. Zij noteerden de rolverandering van de Joodse vrouwen, die kostwinner werden en zwarthandelaar. Mevrouw G. vertelde hoe arische minnaars haar in leven hielden. Mevrouw F., een gepromoveerde taalkundige, beschreef haar nieuwe loopbaan als manicure, kaartlegster en snoepverkoopster. Mevrouw K. vertelde trots dat ze zelfs op de moeilijkste momenten, toen haar naaste familieleden van de honger waren verrekt, nooit zelf op straat gebedeld of gestolen had en ook haar kinderen binnenshuis had gehouden.
Ringelblum zelf schreef een opstel dat ‘Laarzen’ heette, over de nieuwe Joodse voorliefde voor laarzen omdat ze ‘autoriteit en macht symboliseerden’. Wie laarzen droeg, zoals de leden van de (onbewapende) Joodse politie, mocht orders brullen zoals de Duitsers dat deden. Stanislaw Rozycki schreef over zijn entree in het getto. Hij werd meteen vastgepakt door een lid van de Joodse politie, die hem alleen na betaling van smeergeld weer liet gaan.
Rozycki verdwaalde in het getto. ‘Op straat zag hij alleen maar vuil, moreel verval, kruimeldiefstal en maatschappelijke desintegratie.’ Bedelaars op straat toonden opzettelijk hun ontstoken en verwonde geslachtsdelen. Een moeder sloeg haar eigen kind keihard, omdat ze zag dat het geen brood wilde stelen: Ik heb niets voor je! Ik kan je alleen mijn ellende en verdriet geven. Eet mijn huid op, kauw het er maar af! Er zit verder geen vlees meer aan mijn lijf!’
Het gettobestuur organiseerde de ‘Maand van het Kind’ en liet prachtige posters drukken met de slogan: ‘Onze kinderen moeten leven: het kind is ons heiligste rijkdom.’ Ze werden gebruikt om er de jonge lichaampjes mee te bedekken.
Johannes Houwink ten Cate is hoogleraar Holocaust- en genocidestudies aan de Universiteit van Amsterdam.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Samuel D. Kassow ‘Wie schrijft onze geschiedenis. Het dramatische verhaal van het verborgen archief van het getto van Warschau’
Op 18 september 1946 groeven Polen en schaarse Joodse overlevenden onder het puin van Nowolipkistraat 68 in Warschau naar het archief van het getto. Nowolipkistraat 68 was een Joodse basisschool geweest. Nadat de deportaties van de Warschause Joden naar Treblinka in juli 1942 waren begonnen, had de schooldirecteur in de kelders van het gebouw dit...
Alice Boots en Rob Woortman, ‘Anton de Kom’
Meer dan de helft van alle Surinamers woont sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw in Nederland. Een exodus van deze omvang is niet uniek in de wereldgeschiedenis, maar het blijft een merkwaardig geval. Is Nederland een stukje Suriname, of Suriname een stukje Nederland? Wat betekent dit living apart together voor de wederzijdse percepties?...
Jozef Stalin in de Tweede Wereldoorlog
Wat was Stalins rol in de Tweede Wereldoorlog? Hij was een verstandig opperbevelhebber, die het oorlogvoeren aan zijn generaals overliet.
Russische vluchtelingen in Nederland (1914-1918)
Het neutrale Holland was de bestemming voor enkele duizenden Russische vluchtelingen die tijdens de Eerste Wereldoorlog ontsnapten uit Duitse krijgsgevangenkampen. De Nederlandse regering was na 1917 bang voor een bolsjewistische wereldrevolutie en wilde zo snel mogelijk van hen af. Maar Georg Dudewski uit Chabarovsk bleef; hij trouwde Martina Toet, de koffiejuffrouw van het Russische gezantschap....
Florence Nightingale (1820-1910)
Florence Nightingale, pionierend verpleegster tijdens de Krimoorlog, werd door de toenmalige media tot heilige verheven. Nog steeds is the lady with the lamp voor velen het zinnebeeld van vrouwelijke zorgzaamheid. Maar de echte Nightingale is veel belangwekkender dan die zoetelijke mythe. In februari 1855 sloeg in Engeland een collectieve verliefdheid toe. Op een 34-jarige vrouw...
De baanbrekende werken van Hugo de Groot
De gelovige en geleerde Hugo de Groot wilde de Republiek en de universele rechtvaardigheid dienen. Maar in conflict met Maurits moest hij zijn land verlaten, om er nooit meer terug te keren. Grotius’ werken over het internationaal recht waren echter baanbrekend en cruciaal. Hugo de Groot was achttien toen zijn eerste tragedie, Adamus Exul, het...
De Slag bij Poitiers
De Slag bij Poitiers in 733 heeft een symbolische betekenis gekregen: Karel Martel zou Europa hebben gered van complete islamisering. Maar Karel streed niet voor het behoud van het christendom. Zijn intenties lagen op een ander vlak.
Afrikaanse soldaten in het Koninklijk Nederlands-Indisch leger
Het Nederlandse leger zou buitenlanders in dienst moeten kunnen nemen, vindt het Instituut Clingendael. De gedachte is niet nieuw. Vanwege het soldatentekort van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) zijn in de negentiende eeuw drieduizend Afrikaanse rekruten naar Nederlandse-Indië verscheept. Het soldatentekort in het Nederlandse leger is van alle tijden. Eeuwenlang ronselde de Republiek huursoldaten uit...
Het Duitse vraagstuk bestaat niet meer
Het essay ligt Timothy Garton Ash, publicist op het terrein van de contemporaine Europese geschiedenis, beter dan de reportage. In zijn laatste bundel getuigt de historicus-journalist van zijn grote vertrouwen in de Duitse democratie.Timothy Garton Ash is een van de betere auteurs die zich met de contemporaine geschiedenis bezighouden. Naast ‘academische’ studies over onder meer...
De ondergang van de Spaanse Armada
Sommige boeken van bekende Nederlandse en buitenlandse historici zijn ten onrechte in vergetelheid geraakt. De vijfde aflevering in een serie over klassiekers die zich onderscheiden door levendigheid en leesbaarheid: Garrett Mattingly’s The Defeat of the Spanish Armada.De overwinning op de Spaanse Armada (1588) behoort zonder twijfel tot de belangrijkste lieux de mémoire uit de Engelse...
Nieuwe veldslag op de Mookerhei
Toneelgroep Bertje uit Mook wil de slag op de Mookerheide van 1574 met een groots ‘Lentefeest’ herdenken. Het gemeentebestuur van Mook acht dit ‘ongepast’, vanwege de duizenden soldaten die sneuvelden in naam van Oranje. Het is een ambitieus plan van toneelgroep Bertje uit het Noord-Limburgse Mook. De vereniging wil een jaarlijks terugkerend ‘Lentefeest’ organiseren op...
De Gaulle medeschuldig aan slachtpartij harki’s
Het bloedbad dat Algerijnse nationalisten in 1962 na de dekolonisatieoorlog aanrichtten onder de harki’s, Algerijnse hulptroepen in Franse dienst, is mede te wijten is aan het racisme van president Charles de Gaulle.President Charles de Gaulle was tegen het opnemen van een groot aantal moslims in Frankrijk. Dat was een van de oorzaken van de massaslachting...
