Alle artikelen
Toen Sytze van der Zee tijdens zijn onderzoek naar Jodenjagers in de Tweede Wereldoorlog stuitte op het fenomeen van de Joodse verrader, kreeg hij van documentairemaker Willy Lindwer het advies om zich verre te houden van dit thema: ‘Ga je vingers hier niet aan branden!’ Deze collegiale raadgeving had ongetwijfeld te maken met het oorlogsverleden van de vader van Van der Zee. Het verraad van Joden door Joden ligt sowieso gevoelig. Laat staan als het wordt opgerakeld door een kind van een NSB’er.
Maar Van der Zee is geen bange man. Nu zijn boek Vogelvrij. De jacht op de Joodse onderduiker er eenmaal is, blijft de verwachte reactie niet uit. Het duidelijkst was Anet Bleich in de Volkskrant van 19 februari. Ze verweet Van der Zee, met van historica Evelien Gans geleende woorden, mee te doen aan ‘een schaakspel waarvan de uitkomst er grof gezegd op neerkomt dat SS’ers best gevoelig kunnen zijn en Joden misdadig’. Zo zouden de Joodse slachtoffers uit beeld worden geduwd.
Hoe terecht is dit verwijt? Bleich heeft gelijk dat de ‘meer dan 120’ Joodse Jodenjagers die Van der Zee in de archieven op het spoor kwam op de totale populatie van 140.000 Nederlandse Joden slechts een marginale groep uitmaakten. Maar dat gold ook voor de niet-Joodse verraders in verhouding tot de Nederlandse bevolking. Aan hen besteedt Van der Zee eveneens aandacht. Gevoelige SS’ers komen in Vogelvrij niet voor.
Bovendien behandelt Van der Zee de Joden niet als groep. Zijn biografische reconstructies van Joden die Joden verraadden zijn stuk voor stuk individuele geschiedenissen. Ook kan de auteur niet worden verweten geen oog te hebben voor de Joodse slachtoffers. Van alle personen in zijn boek die door verraad in handen van de Duitsers vielen heeft Van der Zee uitgezocht waar, wanneer en hoe ze aan hun einde zijn gekomen.
Blijft de vraag waarom uitgerekend de hoofdstukken over Joodse verraders zo’n groot deel van het boek in beslag nemen. Van der Zee geeft daarvoor twee redenen. De eerste is dat hierover tot nu toe weinig bekend was. Is het presenteren van nieuwe feiten niet de taak van de historicus? De tweede reden ligt juist in de anomalie van het verschijnsel. Een Jood die, zelf verdrukt en vervolgd, lotgenoten uitlevert aan hun beulen: het prikkelt tot vragen over het menselijk karakter.
Zoals Van der Zee duidelijk maakt, speelden angst en dwang bij Joodse verraders een grote rol. De Sicherheitsdienst ronselde hen veelal door te dreigen met deportatie van henzelf of hun familie. Velen hoopten dat zij hun opdrachtgevers met één of twee tips tevreden konden stellen.
Maar als mensen eenmaal waren begonnen met het verraderswerk, traden dikwijls onvermoede mechanismen in werking. ‘Verraad werkt nu eenmaal als een drug, verslavend,’ schrijft Van der Zee. ‘Je bent als Joodse man of vrouw van al je rechten beroofd, geknecht, zonder enig gevoel van eigenwaarde, en dan heb je ineens macht.’ Om nog maar te zwijgen van de buit en de premies die men opstreek als een tip leidde tot arrestatie.
Opvallend veel Jodenjagers die Van der Zee behandelt – zowel Joodse als niet-Joodse – kwamen uit arme en halfcriminele milieus. Wie al vóór de oorlog zijn brood verdiende als prostituee, zwarthandelaar of oplichter viel gemakkelijker voor de verleiding om totaal weerloze Joden een poot uit te draaien – lotgenoten of niet. Het zou mede kunnen verklaren waarom ook menige Joodse Jodenjager, zoals Van der Zee schrijft, in het verraad verderging dan voor zijn lijfsbehoud strikt noodzakelijk was.
Sytze van der Zee
Vogelvrij. De jacht op de Joodse onderduiker
Bezige Bij, € 24,90
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Verraad is verslavend
Toen Sytze van der Zee tijdens zijn onderzoek naar Jodenjagers in de Tweede Wereldoorlog stuitte op het fenomeen van de Joodse verrader, kreeg hij van documentairemaker Willy Lindwer het advies om zich verre te houden van dit thema: ‘Ga je vingers hier niet aan branden!’ Deze collegiale raadgeving had ongetwijfeld te maken met het oorlogsverleden...
Terrorisme is theater
De aankondiging op de achterflap van Theater van de angst dat auteur Beatrice de Graaf met ‘geruchtmakende conclusies’ komt, lijkt een miskleun van de uitgever. Is zo’n claim niet wat prematuur bij een boek dat vers van de pers rolt? Waarschijnlijk wordt gerekend op reacties op de stelling dat terughoudende bestrijding van het gevaar beter...
De Odyssee was geen geschiedschrijving
Als ik me geen buitensporigheden veroorloofde, kon ik er van mijn vijf gulden zakgeld per maand vier kopen. Ik heb het over Prismapockets, die per stuk ƒ 1,25 kostten. Niet alleen viel de prijs binnen het budget van een scholier, ook waren de eerste honderden titels welgekozen. Als nummer 462 verscheen in 1960 De wereld...
Ultraconservatieve held
Er is halsreikend uitgekeken naar deze levensbeschrijving van Joseph Antoine Marie Hubert Luns (1911-2002), de langst dienende minister van Buitenlandse Zaken van Nederland (1952-1971) en tevens de langst dienende secretaris-generaal van de NAVO (1971-1984). Het werk, zojuist verschenen onder de titel Luns. Een politieke biografie, stond al geruime op de verlanglijst van de auteur, emeritus...
Lezersforum: ‘Handen af van de Antillen’
Forumdeelnemers zijn verdeeld over de stelling: ‘De Nederlandse Antillen horen eerder thuis bij Venezuela dan bij Nederland.’ De grootste groep – 49 procent – is het er niet mee eens. Daarentegen zou 36 procent van de 205 deelnemers het geen gek idee vinden als Den Haag de eilanden overdroeg aan het Zuid-Amerikaanse buurland. ‘Zoals...
Stelling ‘De rooms-katholieke kerk heeft het recht om homoseksuelen de communie te weigeren’
James KennedyHoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam ‘Binnen het kader van de katholieke rechtstradities is deze weigering geoorloofd. Canone 915 van het katholiek Wetboek van Canoniek Recht, het Codex Iuris Canonici uit 1983, stelt heel expliciet dat kerkgangers mogen worden geweerd van de heilige communie als zij “halsstarrig vasthouden aan een zonde die...
Tea Party heeft lange politieke traditie
Rechts-conservatief Amerika is in rep en roer. In het hele land zijn zogenoemde Tea Parties georganiseerd, waar duizenden mensen protesteerden tegen president Obama. Vooral zijn financieel beleid moest het ontgelden. Rechts vreest dat de miljarden dollars overheidssteun aan banken en de auto-industrie tot hogere belastingen zullen leiden. Tea zou daarom staan voor T.E.A.: Taxed Enough...
Zoektocht graf García Lorca gestaakt
De regering van de Spaanse deelstaat Andalusië staakt de zoektocht naar de stoffelijke resten van Federico García Lorca. De wereldberoemde dichter werd op 18 augustus 1936 door fascisten van de Spaanse Falange gefusilleerd in de buurt van Granada. De zoektocht begon eind vorig jaar. Maandenlang is er gegraven. Het enige wat men heeft gevonden, is...
Ruzie om vergelijking islamofobie met antisemitisme
Zijn er overeenkomsten tussen antisemitisme en islamofobie? In Duitsland leidt alleen al het stellen van de vraag tot heftige polemieken. Sinds de directeur van het gerenommeerde Instituut voor Onderzoek van het Antisemitisme in Berlijn, Wolfgang Benz, begin dit jaar deze vergelijking trok in de Süddeutsche Zeitung, rolde er een golf van kritiek over hem heen....
Cyprus heeft verleden nog niet verwerkt
‘Nieuwe vermisten gevonden,’ zo kopt een Turkse krant op Cyprus. In een put zijn botten van vijftien tot twintig personen aangetroffen: stille getuigen van de gruwelijkheden die zich in de jaren zestig en zeventig op het eiland hebben afgespeeld. Jarenlang werd er over de vermisten – in totaal zo’n 1800 – niet gerept. Ze waren...
Bloeiende handel in Azië
De Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) was veel groter dan werd aangenomen. Robert Parthesius kwam tot die conclusie door in zijn proefschrift Dutch Ships in Tropical Waters de intra-Aziatische handel in kaart te brengen. Tot nu toe bestudeerden historici voornamelijk de zogenoemde Retourroute: van Amsterdam naar Azië en weer terug. Tussen 1595 en 1660 maakten 1368...
Immigranten in Athene
In de Klassieke Oudheid waren metoiken (immigranten) geïntegreerd in de Atheense gemeenschap, stelt Sara Wijma in haar proefschrift Joining the Athenian Community. Metoiken namen deel aan religieuze festivals en waren daarom lid van de polis. Toch hadden ze daarbinnen een aparte status. Dat is af te lezen aan hun specifieke rol in offerrituelen en processies....
