Alle artikelen
Het duurde 25 jaar, maar nu ligt hij er. De Europese Unie en Mercosur hebben een vrijhandelsverdrag gesloten dat de economische relaties tussen Europa en Zuid-Amerika ingrijpend moet veranderen. Een historisch moment, schrijft promovendus Lars Janssen, want Europa betreedt de regio voor het eerst op voet van gelijkwaardigheid.
Mercosur is het belangrijkste handelsblok van Zuid-Amerika, bestaande uit de landen Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. Samen creëren de EU en Mercosur een van de grootste vrijhandelszones ter wereld, goed voor zo’n 700 miljoen mensen. Dat dit akkoord juist nu tot stand komt, is geen toeval. In een periode waarin geopolitieke invloed opnieuw wordt bevochten, zoeken beide blokken naar economische invloed en zekerheid.
Maar Europa betreedt in Zuid-Amerika geen onbekend terrein. Vanaf de zestiende eeuw werd het continent geïntegreerd in een Europees wereldrijk, eerst via directe koloniale overheersing, gevoed door de exploitatie van zilver, goud en arbeid. Die overheersing was gewelddadig en ontwrichtend, en werd versterkt door ziekten die een groot deel van de inheemse bevolking wegvaagden.
Na de onafhankelijkheidsrevoluties in de negentiende eeuw verdween de formele koloniale macht, maar niet de Europese invloed. Die nam een nieuwe vorm aan: economische druk, diplomatie en, wanneer nodig, militair machtsvertoon. Handelsakkoorden en maritieme blokkades werden sindsdien centrale instrumenten om invloed uit te oefenen – een historisch patroon dat doorloopt tot vandaag.
In de twintigste eeuw raakte Europa grotendeels op de achtergrond, terwijl de Verenigde Staten Zuid-Amerika tot hun invloedssfeer maakten. De Europese aanwezigheid kreeg vooral culturele vorm: Europese mode, literatuur en architectuur genoten groot aanzien, en bij de modernisering van Rio de Janeiro werden zelfs duiven losgelaten om de stad meer op Parijs te laten lijken. Economisch verloor Europa haar leidende positie, en werd het overvleugeld door Amerikaanse macht en kapitaal.
In Rio de Janeiro werden duiven losgelaten om de stad meer op Parijs te laten lijken
Race om invloed in Zuid-Amerika
Dit brengt ons bij de huidige geopolitieke dynamiek rond Zuid-Amerika. Zoals vanouds azen grootmachten op de rijkdommen van het continent. Dat zijn allang niet alleen meer goud en zilver, maar olie, lithium, koper en andere strategische grondstoffen die cruciaal zijn voor de energietransitie en moderne industrie. China heeft zich ontwikkeld tot een dominante nieuwe speler, met grootschalige investeringen in infrastructuur, energie en mijnbouw. De Verenigde Staten benadrukken ondertussen dat de regio nog altijd binnen hun invloedssfeer valt door de Venezolaanse president Nicolás Maduro uit zijn zwaarbeveiligde bunker te ontvoeren. Wat zich aftekent is geen tijdelijke opleving, maar een hernieuwde strijd om invloed in een regio die opnieuw economisch en strategisch gewicht krijgt.
Met het nieuwe handelsakkoord stapt nu ook Europa weer in de race om invloed in Zuid-Amerika. Opvallend is dat het akkoord wordt gepresenteerd als een overeenkomst tussen gelijkwaardige partners, de Braziliaanse president Lula noemde het een ‘historische dag voor multilateralisme’. Het verdrag geeft de Mercosur-landen bovendien een strategisch alternatief waarmee ze hun afhankelijkheid van China en de Verenigde Staten kunnen verminderen. Europa lijkt hier dus een andere rol te spelen dan in het verleden: niet als onderdrukker, maar als gelijke partner.
Europa lijkt nu geen onderdrukker, maar gelijke partner
Al met al markeert het nieuwe verdrag een opmerkelijke omslag in vijf eeuwen Europese invloed in Zuid-Amerika. Waar die invloed vroeger werd afgedwongen met geweld, blokkades en economische dwang, kan Europa nu via handel een ander type relatie aanbieden. Hoe dit zich verder gaat ontwikkelen kunnen we natuurlijk nog niet zeggen, en blijvende politieke weerstand binnen Europa zal de inwerkingstrede van het verdrag ook nog gaan bemoeilijken. Maar het zou wel eens het begin kunnen zijn van een nieuwe fase in de relatie tussen Europa en Zuid-Amerika.
Het Mercosur-akkoord: een nieuw hoofdstuk na vijf eeuwen Europese dominantie in Zuid-Amerika
Het duurde 25 jaar, maar nu ligt hij er. De Europese Unie en Mercosur hebben een vrijhandelsverdrag gesloten dat de economische relaties tussen Europa en Zuid-Amerika ingrijpend moet veranderen. Een historisch moment, schrijft promovendus Lars Janssen, want Europa betreedt de regio voor het eerst op voet van gelijkwaardigheid. Mercosur is het belangrijkste handelsblok van Zuid-Amerika,...
Nederland stuurde jaarlijks vijftig schepen naar Groenland, tot woede van Denemarken
In de achttiende eeuw joegen Nederlandse walvisvaarders en masse in de wateren van Groenland. Volgens neerlandicus Hans Beelen, gespecialiseerd in Arctische reisbeschrijvingen, zorgde deze Nederlandse aanwezigheid vaak voor spanningen met de Deense kolonisatoren. Hoe kwam de aanwezigheid van Nederlandse walvisvaarders op Groenland tot stand? ‘Dat gebeurde in de zeventiende eeuw, maar niet op Groenland zoals...
Imperialisme is de Verenigde Staten eerder slecht bevallen
Donald Trump is dol op de negentiende eeuw. Van president McKinley tot president Monroe en van de corruptie van de Gilded Age tot het Manifest Destiny. Met zijn acties in Venezuela en dreigementen aan Groenland voegt hij daar nu onversneden imperialisme aan toe: het overnemen van landen om ze voor eigen gewin uit te buiten....
Nucleaire ballonnen boven Europa? Dit wonderlijke wapen werd bijna werkelijkheid
In de jaren vijftig onderzocht het Amerikaanse leger of het kernbommen kon afgooien met een luchtballon. Die waren goedkoop en konden onopgemerkt richting vijandelijk gebied zweven. Toch zagen wetenschappers vooral risico’s: bij slecht weer kon een nucleaire ballon de verkeerde kant op waaien. De Fransen waren in de achttiende eeuw de eersten die luchtballonnen inzetten...
Hitler bedacht zelf het aanvalsplan tegen Frankrijk, blijkt uit dagboek van generaal
Militair historicus Roman Töppel heeft zes jaar van zijn leven gegeven om de oorlogsdagboeken en brieven van generaal Erich von Manstein door te spitten en vrijwel integraal uit te geven. Het eerste van drie delen is uitgebracht en beslaat de periode 1939 tot voorjaar 1941. Alleen al het lezen was een titanenklus, want Mansteins handschrift...
Amerika voert een eindeloze ‘war on drugs’
De Amerikaanse president Richard Nixon kondigde in 1971 zijn ‘war on drugs’ aan. Sindsdien zijn er honderdduizenden mensen omgekomen, vooral in Latijns-Amerika. Donald Trump heeft het geweld verder laten escaleren. Hij noemt drugshandelaren ‘narcoterroristen’ en doodt hen zonder vorm van proces. Op 20 april 2001 schoot de Peruaanse luchtmacht een Cessna uit de lucht, een...
Oekraïense historicus: ‘Nucleaire blufpoker leidt tot ongelukken’
In zijn boek Het atoomtijdperk pleit de Oekraïense historicus Serhii Plokhy voor herstel van ‘het angstevenwicht’. Volgens hem leidde het concept van gegarandeerde wederzijdse vernietiging decennialang tot een balans tussen de grootmachten. En die vrees moet terug, want ‘het ontbreken van een angstevenwicht moedigt agressie aan’. In 1986, toen de reactor van de kerncentrale van...
‘Ook de arrestatie van de Panamese leider Noriega in 1989 was volkenrechtelijk illegaal’
De aanval op Venezuela en de ontvoering van president Nicolás Maduro doen denken aan de invasie van Panama in 1989, waarbij Amerika de militaire leider Manuel Noriega gevangennam. Ook toen gebruikte het Witte Huis drugshandel als legitimering, vertelt academicus Pablo Isla Monsalve. ‘Maar de VN veroordeelde de actie als een illegale interventie.’ Op 15 december...
Voor de Oekraïners zijn de kozakken weer hun helden
De Russen en de Oekraïners strijden ook over de interpretatie van hun gezamenlijke verleden. Waren de beroemde kozakken nu helden of verraders? Dat hangt ervan af wie je het vraagt. Het is alsof ze zo uit de schilderijen van Ilja Repin zijn gestapt: Oekraïense militairen die aan het front poseren als zeventiende-eeuwse kozakken. Het beroemdste voorbeeld is Repins doek De Zaporozjekozakken schrijven de Turkse sultan een brief uit 1891. Daarop beantwoorden de kozakken het ultimatum van...
Heemkunde werd bijna een schoolvak tijdens de Duitse bezetting
Tijdens de Duitse bezetting probeerde de collaborerende overheid heemkundig onderwijs in te voeren. Maar het plan verzandde in procedures. De Nederlandse jeugd moest vertrouwd gemaakt worden met de eigen regio, zijn geschiedenis, cultuur en natuur. Heemkundelessen op de middelbare school waren hiervoor het beste middel, dacht Jan van Dam, die in november 1940 aantrad als secretaris-generaal op het departement van Onderwijs. De tijd was er rijp voor: ‘Op...
Minderheidskabinet of met gedoogsteun: creatieve kabinetsvormen waren soms een oplossing
D66, CDA en VVD willen samen een minderheidskabinet vormen. Afwijkende kabinetsvormen hadden in het verleden wisselend succes. De allereerste Nederlandse kabinetten waren volledige zakenkabinetten, omdat pas in 1888 de eerste politieke partijen werden gevormd. In 1883 trad het laatste pure zakenkabinet aan onder leiding van de advocaat Jan Heemskerk, die een waterstaatkundig ingenieur als minister...
Wilhelmina Drucker voerde een eenzame strijd
Willemina Drucker zette zich met hart en ziel in voor het vrouwenkiesrecht. In 1919 was het zover. Marianne Braun beschrijft in een kloeke biografie het leven van deze belangrijke feministe. De naar Wilhelmina Drucker (1847-1925) genoemde actiegroep Dolle Mina herrees afgelopen voorjaar. De jonge dolle mina’s kwamen samen bij haar standbeeld in Amsterdam, waar in...
