Alle artikelen

Dat er Vlaamse beeldjes in Amsterdam staan, betekent niet dat er per definitie sprake is van diefstal, zegt Ter Keurs. ‘Men begint al snel over kunstroof, zoals De Wever in zijn Schoo-lezing. Maar bij deze beeldjes is niet duidelijk wat er precies aan de hand is. Dan is het veel te vroeg om te roepen: dat moet terug. Je moet eerst onderzoeken hoe de pleuranten in Nederland zijn beland.’

De precieze omzwervingen van de beeldjes zijn onduidelijk. In de catalogus van het Rijksmuseum staat dat de sculpturen waarschijnlijk ontmanteld zijn nadat het graf in de Beeldenstorm in 1566 zwaar beschadigd werd. Daarna doken ze pas weer in 1691 op, toen Amsterdam ze overnam uit een familiecollectie. De stad is nog steeds eigenaar, en geeft de pleuranten sinds 1887 in bruikleen aan het Rijksmuseum.

Bij de Beeldenstorm zijn veel religieuze kunststukken kapotgeslagen en gestolen. ‘Maar de vraag is wie dit naar Nederland heeft meegenomen. Misschien waren het vluchtelingen die uit België vertrokken, of was het een rijke familie die de kerk financierde en vond dat de beeldjes eigenlijk familiebezit waren. Bovendien moet je weten wat er gebeurd is tussen het moment dat de sculpturen uit Antwerpen verdwenen en in het Rijksmuseum belandden. Is er verandering van eigendom geweest? Heeft de kerk ze net voor de Beeldenstorm verkocht om ze veilig te stellen?’

Als Nederland kunst heeft geroofd, is er een morele verplichting tot teruggave. Maar als Antwerpse vluchtelingen de stukken hebben meegenomen, ligt dat anders. ‘Dan kun je het nog steeds teruggeven om de relatie met België te bevorderen, maar dan is het een politieke in plaats van een morele beslissing.’ Omdat het niet om koloniale kunst gaat, zou bij deze beeldjes bovendien een andere procedure gelden dan bij de teruggave van objecten aan Indonesië. ‘In dit geval moet je ook eerst kijken of de beeldjes voor het Nederlands cultuurbezit van belang zijn.’

Volgens Ter Keurs past de discussie over Vlaamse beeldjes in een groter probleem. Er wordt momenteel te veel teruggegeven waarvan niet zeker is dat het is geroofd. ‘Men vergeet vaak dat veel koloniale kunst niet gestolen is. Er is een hoop cadeau gedaan en geruild tussen hoogwaardigheidsbekleders. De paleizen van Jogjakarta staan vol met Europese Jugendstilmeubels, en Europese gouverneurs kregen Indonesische krissen cadeau. Als we zo’n kris nu terug zouden geven, zou dat traditioneel gezien zelfs een belediging zijn. En er waren natuurlijk ook Europeanen die een goede relatie met de lokale bevolking hadden. Ook daar vond geschenkenruil plaats.’

Hij waarschuwt voor overijverige, proactieve acties voor het stimuleren van teruggave van kunstvoorwerpen. Als teruggave de norm wordt, kan er geen uitwisseling meer zijn. ‘Het uitwisselen van spullen en ideeën tussen culturen is van alle tijden en essentieel voor het overleven van een cultuur. Want een geïsoleerde beschaving sterft uiteindelijk uit. Die doet geen nieuwe inspiratie op en kan niet reageren op verandering. Door alles zomaar terug te geven en terug te vragen, zaag je aan de fundamentele poten van een cultuur.’