Alle artikelen
Isabel Casteels werd ontroerd door het gedrag van toeschouwers bij een executie. ‘Ze baden voor het zielenheil van de terdoodveroordeelde.’
Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven?
‘Jazeker, het is datgene wat je blijft verwonderen, waardoor je als historicus je best doet om je in het verleden te verplaatsen. Dat geldt althans voor mij. Ik heb me niet voor niets gespecialiseerd in de vroegmoderne tijd. Juist omdat deze periode voor ons vreemd aanvoelt, vind ik hem fascinerend. Mijn boek De kronieken van de dood is gebaseerd op mijn recente promotieonderzoek naar de vraag hoe omstanders in de zestiende-eeuwse Nederlanden openbare terechtstellingen beleefden. Een onderwerp dat zo op het eerste gezicht heel ver van ons afstaat.’
Waarom stelde u zich deze vraag?
‘Wij weten dat de autoriteiten in de zestiende eeuw een voorbeeld wilden stellen met openbare executies. Maar burgers waren niet verplicht ernaartoe te gaan. Aangenomen wordt wel dat executies golden als volksvermaak, dat zie je vaak in films, maar het was nog nooit onderzocht. Wat mij specifiek interesseerde, was de algemene emotionele beleving van de executietoeschouwers.’
Hoe heeft u dit kunnen onderzoeken?
‘Ik heb me gebaseerd op kronieken, eigentijdse verslagen van burgers die over van alles en nog wat schreven. Uiteenlopend van graanprijzen en het weer tot politieke gebeurtenissen en openbare executies in hun stad. Hun verslagen waren niet bedoeld voor publicatie, hoogstens werden ze gelezen door bekenden. De kroniekschrijvers waren mannen, en af en toe nonnen. Interessant materiaal omdat deze kronieken niet afkomstig zijn van de allerhoogste elite, maar inzicht geven in de belevingswereld van de stedelijke burgerij.’
Waren hun handschriften makkelijk te ontcijferen?
‘Nou, gelukkig zijn de meeste kronieken inmiddels getranscribeerd. Ze zijn opgeslagen in de digitale database kronieken.transkribus.eu, die iedereen kan raadplegen. Maar wat ik van tevoren niet wist, is dat kroniekschrijvers heel veel schreven over openbare executies.’
En vonden er ook veel executies plaats?
‘Dat valt wel mee. In een grote stad als Brussel waren er in de zestiende eeuw gemiddeld vijf per jaar. In kleinere steden, laten we zeggen Amsterdam of Haarlem met 20.000 inwoners, waren het er jaarlijks een of twee. Voor diefstal kon je worden opgehangen. Maar dat was uitzonderlijk, bij een dief was de strafmaat toen ook afhankelijk van allerlei verzachtende omstandigheden. Maar wat ten tijde van de Reformatie natuurlijk sterk speelde waren de geloofsvervolgingen.’
Wat waren de reacties als een ketter in het openbaar werd gedood?
‘Heel opvallend, die waren exact tegenovergesteld aan het bestaande beeld van de “barbaarse” zestiende-eeuwers die genoten van executies als vorm van entertainment. De belangrijkste emotie die mensen voelden was compassie. Ze hadden mededogen en medelijden met de “patiënt”, zoals ze de terdoodveroordeelde noemden. Uit geen enkele beschrijving blijkt dat kijkers zich verlekkerden.’
In deze aflevering van de Historische BoekenCast vertelt Isabel Casteels meer over haar onderzoek:
Heeft u een voorbeeld van een medelijdend publiek?
‘In 1568 in Gent, op het hoogtepunt van de bestraffingen na de Beeldenstorm, toonde een ketter berouw en zakte op zijn knieën op het schavot. Het publiek deed vervolgens hetzelfde, ze knielden met hem neer. Ik ontdekte dat er strikte normen golden voor de waardige wijze waarop mensen behoorden te sterven en dat ze zich op hun einde dienden voor te bereiden. De mens is tenslotte sterfelijk. Iedereen, ook een terdoodveroordeelde, diende dat te aanvaarden en voorafgaand aan de hemelgang berouw te tonen over zijn zonden. De ars moriendi, de kunst van het sterven, was een populair genre waarover veel boekjes verschenen. Ik beleefde een historische sensatie toen ik in het verslag las dat alle toeschouwers in Gent neerknielden en baden voor het zielenheil van de “patiënt”, zodat hij toch in de hemel zou komen. Ik vond het zo menselijk, zo invoelbaar. Vanzelfsprekend heeft het enorme impact om aanwezig te zijn bij iemand die op zo’n manier sterft. Dit bracht voor mij de zestiende eeuw veel dichterbij.’
Isabel Casteels
(1994) studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Ze promoveerde aan de KU Leuven en de Universiteit Leiden op een onderzoek naar de rol die het publiek innam bij executies tijdens de Nederlandse Opstand. Voor een breed publiek schreef ze De kronieken van de dood. Opstand en executies in de Nederlanden (320 p. Lannoo, € 27,99).
‘Zestiende-eeuwers zagen executies niet als entertainment’
Isabel Casteels werd ontroerd door het gedrag van toeschouwers bij een executie. ‘Ze baden voor het zielenheil van de terdoodveroordeelde.’ Kent u de historische sensatie, zoals door Johan Huizinga omschreven? ‘Jazeker, het is datgene wat je blijft verwonderen, waardoor je als historicus je best doet om je in het verleden te verplaatsen. Dat geldt althans voor mij. Ik heb me niet voor niets gespecialiseerd in de vroegmoderne tijd. Juist omdat deze periode voor ons vreemd aanvoelt,...
Bescherm handelsvloot weer zoals in de Tweede Wereldoorlog, zegt onderzoeker
De marine en de koopvaardij moeten weer leren in konvooi te varen, net als tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat zegt historicus en marineofficier Matthijs Ooms, die promotieonderzoek deed naar maritieme handelsbescherming in de twintigste eeuw. ‘Het escorteren van koopvaardijschepen in konvooien werd als methode ontwikkeld in de Eerste Wereldoorlog en geperfectioneerd in de Tweede,’ vertelt Ooms. Terwijl Nederland bezet was,...
De wieg van het Westen stond niet alleen in Rome en Athene
Ontstond ‘de westerse beschaving’ rond de Middellandse Zee? Nee hoor, zo betoogt Josephine Quinn. In de Oudheid was vooral sprake van netwerken tussen Azië, Afrika en Europa, die elkaar onderling beïnvloedden. Er heeft nooit een afgebakende voorloper van de westerse cultuur bestaan. Vaak worden Athene en Rome aangewezen als de belangrijkste locaties waar de westerse...
Chinese toeristen krijgen een nepversie van Europa voorgeschoteld
Ik loop door München, dat kan niet anders. Kletskoek, kijk die balkonnetjes, het is Parijs. Wacht even, toch York of een andere historische Engelse stad, zulke gevels heb je niet in Frankrijk. Nee, ik ben niet krankzinnig geworden, de namen van al deze steden flitsten door mijn hoofd toen ik recent door het Vinpearl Resort...
Erfprins Willem Frederik wilde de orde herstellen, maar zijn militaire avontuur mislukte
In 1799 versloegen Franse en Bataafse troepen bij Alkmaar een Brits-Russische invasiemacht. Joost Rosendaal geeft een levendige beschrijving van dit militaire avontuur en de pogingen van orangisten de oude orde te herstellen. Nadat stadhouder Willem V begin 1795 met zijn familie naar Engeland was gevlucht en met steun van Franse troepen de Bataafse Republiek ontstond,...
Extreem-rechtse partijen bleven na de oorlog lang rommelen in de marge
Tot ver in de jaren zestig hielden Nederlandse oud-nazi’s zich vooral in het geheim bezig met onderlinge hulp en eerherstel. Daarna traden rechts-extremisten steeds openlijker naar buiten. Ze pleitten voor een ‘blank en veilig’ Nederland. In de nacht van 20 op 21 augustus 1983 werd de 15-jarige Antilliaanse Kerwin Duinmeijer in Amsterdam met een knipmes doodgestoken. De dader was de 16-jarige skinhead Nico Bodemeijer. De reden: Kerwins huidskleur. ‘Jij moet terug naar je...
De invoering van de dienstplicht: jongemannen moesten naar het front
Militaire dienst was tijdens de Koude Oorlog vooral een vervelende onderbreking van een studie of carrière. Maar in vroeger tijden moesten tienduizenden dienstplichtige Nederlanders echt hun leven wagen aan het front. Vóór het bestaan van een algemene dienstplicht waren oorlogvoerende regeringen en landheren vooral afhankelijk van betaalde beroepssoldaten. Na een verloren slag konden ze niet...
Amerikaanse piraten maakten de Rode Zee onveilig en werden schatrijk
Eind zeventiende eeuw was een carrière als piraat in steden als New York en Boston breed geaccepteerd. De Britse regering liet dat toe – tot haar eigen handelsbelangen in het gedrang kwamen. Maar tegen die tijd hadden piraten al hun stempel op de samenleving gedrukt. In oktober 1694 verscheen in de ruw geplaveide straten van New York, dat toen nog amper 4000 zielen herbergde, een...
Stalin hongerde de Oekraïners uit om hun verzet te breken
In 1932 wilde Jozef Stalin het tegendraadse Oekraïne voor eens en voor altijd omvormen tot voorbeeldige Sovjetrepubliek. Zijn methode? Een combinatie van zuiveringen en een door mensenhanden veroorzaakte hongersnood. ‘Ik herinner me een moeder die meer op een schaduw leek dan op een mens. Ze stond langs de kant van de weg en haar broodmagere...
‘Stil zijn en nergens aankomen.’ De bedenker van de blokkendoos hekelde zijn strenge opvoeding
Papier, klei, zand, steentjes en dozen met houten blokken zijn tegenwoordig in iedere kleuterklas te vinden. Ze stammen uit de onderwijsmethode van de negentiende-eeuwse Duitse pedagoog Friedrich Fröbel. Hij liet kinderen zelfstandig en spelend leren. De geschiedenis heeft onbarmhartig geoordeeld over de opvoedkundige Friedrich Fröbel. Zeker in vergelijking met zijn Italiaanse vakgenoot Maria Montessori, die...
Hoe kom je van een nutteloze of krankzinnige koning af?
Incompetente of krankzinnige koningen konden in de Middeleeuwen dikwijls op hun troon blijven zitten. Hun macht was nu eenmaal sacraal. Toch wisten hun tegenstanders ‘nutteloze’ vorsten soms weg te werken. In 1398 ging de Duitse koning Wenceslaus IV op staatsbezoek bij zijn Franse collega Karel VI. In Reims, waar de ontmoeting plaatsvond, liet Karel ter ere van zijn gast een groots banket aanrichten. Ongetwijfeld stonden er uitgelezen spijzen en dranken op het menu, opgeluisterd met acrobaten, potsenmakers, muziek en dans. Maar alle voorbereidingen bleken voor niets....
‘Een “vreedzame” maritieme blokkade kan snel omslaan in oorlog’
Donald Trump laat Venezolaanse olietankers in beslag nemen en stelt een ‘volledige blokkade’ in. Historicus Erik de Lange ziet overeenkomsten met twijfelachtige maritieme acties uit het verleden. Venezuela beschuldigt Amerika van piraterij. Heeft het een punt? De Lange: ‘Staatspiraterij is een tegenstrijdig begrip, omdat piraten rovers op zee zijn die handelen zonder goedkeuring van een...
