Home Janna Coomans: ‘De Nederlandse strijd tegen het vuur is een vergeten geschiedenis’

Janna Coomans: ‘De Nederlandse strijd tegen het vuur is een vergeten geschiedenis’

Na haar prijswinnende boek Dievenland doet mediëvist Janna Coomans nu onderzoek naar middeleeuwse brandbestrijding. Op vrijdag 12 juni geeft ze een lezing over het onderwerp tijdens een collegedag van Historisch Nieuwsblad. Ze geeft alvast een voorproefje: ‘Dagelijks gevaar zat in allerlei zaken, van dienstmeisjes die brandend as naar buiten tilden tot de boer die ‘s nachts met een kaars nog even in de stal wilde kijken.’

Stadsbrand van 1452 in Amsterdam.
Stadsbrand van 1452 in Amsterdam.

Hilde van der Pluijm

Gepubliceerd op: 21 april 2026

Update 22 mei 2026

Waarom nu?

Op verschillende militaire oefenterreinen brak deze week brand uit.

‘In Nederland is de geschiedenis van water en de angst daarvoor ongelofelijk bekend. Maar de Nederlandse strijd tegen het vuur is een vergeten geschiedenis. Dat terwijl brand de middeleeuwse mens heel kwetsbaar maakte. Veel steden zijn weleens getroffen door brand, waarbij soms meer dan de helft van een stad werd platgebrand.’

Waarom was vuur zo’n gevaarlijke middeleeuwse vijand?

‘Er was geen elektriciteit in de Late Middeleeuwen. Vuur was noodzakelijk om te koken en huizen te verwarmen, maar ook voor de ambacht en industrie. Daarnaast gebruikten de middeleeuwers veel hout en riet bij het bouwen, en werd vuur ingezet als wapen. Bijvoorbeeld bij oorlogsvoering, maar ook bij alledaagse criminaliteit. Dat maakte vuur tot een dagelijkse bron van angst.’

Wat deden middeleeuwers om brandschade te beperken?

‘In Nederland waren er twee voornaamste systemen. In de eerste plaats zorgden de middeleeuwers voor een mate van veiligheid door op een bepaalde manier huizen, schoorstenen en ovens te bouwen, vergelijkbaar met onze hedendaagse energiestrategieën. Zo werd bijvoorbeeld bepaald welk bouwmateriaal er gebruikt moest worden. Als er toch brand uitbrak, was er een collectief blussysteem: iedereen hielp met ladders en emmertjes mee. Op de collegedag vertel ik meer over mijn onderzoek naar zogenoemde “emmerlijsten”.’

Hoe zag de wederopbouw na een brand eruit?

Hertogen gaven belastingvrijstellingen aan steden, zodat die na een brand de tijd kregen om er weer bovenop te komen. Of ze verleenden subsidies zodat huiseigenaren dakpannen in plaats van riet gebruikten. Mede hierdoor raakten steden zelden in verlaten, vervallen toestand. De wederopbouw leidde vaak tot sociale vooruitgang, maar er waren ook veel slachtoffers die huis en haard verloren. Toch werd er zelden een zondebok aangewezen na een brand. In mijn lezing laat ik zien dat vuur echt iets is waar middeleeuwers samen tegen streden.’

Collegedag Middeleeuwen

Dossier Middeleeuwen

Radegunde voedt de armen. Miniatuur uit Leven van Sint-Radegunde, elfde eeuw.
Radegunde voedt de armen. Miniatuur uit Leven van Sint-Radegunde, elfde eeuw.
Artikel

Twee middeleeuwse nonnen komen in opstand 

In 589 liep de opstand in een Frankisch vrouwenklooster uit op moord en doodslag. Tijdgenoot Gregorius van Tours sprak in zijn Historiën – de enige bron die over de nonnenopstand bestaat – van een schandaal waarin de duivel de hand had. Wat zat er werkelijk achter deze rebellie?  Omstreeks het midden van de zesde eeuw...

Lees meer
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Dit zeventiende-eeuwse portret van Redbad is recent gerestaureerd.
Dit zeventiende-eeuwse portret van Redbad is recent gerestaureerd.
Artikel

Redbads leger werd door Frankische vorsten gevreesd

Redbad was een Friese leider die trouw bleef aan zijn voorchristelijke geloof – en dat is ook meteen het enige wat met zekerheid over hem te melden is, want de verhalen over Redbad lopen uiteen. Wie was de mysterieuze heerser en waarom is zijn naam eeuwen later nog altijd nauw verbonden met de Friese identiteit?...

Lees meer
De oudst bekende afbeelding van een kanon in een Nederlands manuscript, circa 1400-1430
De oudst bekende afbeelding van een kanon in een Nederlands manuscript, circa 1400-1430
Interview

De ‘tanks van de Middeleeuwen’ werden ingehaald door nieuwe wapens

Tijdens een militaire oefening schakelden Oekraïense drones deze zomer met gemak Amerikaanse pantserdivisies uit. Ook aan het Oekraïense front geven de onbemande vliegtuigjes gewone soldaten een fighting chance tegen Russische tanks. Conservator Casper van Dijk van het Nationaal Militair Museum ziet parallellen met de opkomst van vuurwapens. ‘Edellieden met dure harnassen, de tanks van de...

Lees meer
Loginmenu afsluiten