Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Duizenden wetenschappers uit nazi-Duitsland gingen in de jaren dertig en veertig aan de slag voor de geallieerden. De VS, Canada en het VK profiteerden van deze braindrain, die onder meer leidde tot de ontwikkeling van de atoombom.

Op 17 oktober 1933 arriveerde Albert Einstein samen met zijn vrouw en enkele naaste medewerkers met een passagiersschip in New York. De wereldberoemde Duitse natuurkundige en Nobelprijswinnaar wilde na de machtsovername van Adolf Hitler niet langer in Duitsland wonen en had een positie geaccepteerd aan de Princeton Universiteit. Einstein was een van de ruim 2000 Duits-Joodse wetenschappers die in de jaren dertig een veilig heenkomen hoopten te vinden in de Verenigde Staten. Onder hen bevonden zich enkele erkende toppers uit de natuurwetenschappen zoals Otto Meyerhof, Hans Bethe, Leó Szilárd en Emil Gumbel, maar ook bekende filosofen en sociologen uit de Frankfurter Schule, zoals Theodor Adorno, Max Horkheimer en Herbert Marcuse.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Zij werden lang niet allemaal met open armen ontvangen: ook in de Verenigde Staten bleken ze soms vooral te worden beoordeeld op hun Joodse achtergrond en niet op hun wetenschappelijke merites. Toch groeiden Amerikaanse universiteiten als Harvard, Princeton, Columbia en Berkeley dankzij de komst van de vele Duits-Joodse geleerden uit tot de internationale topuniversiteiten die ze nog steeds zijn. Ook het Amerikaanse bedrijfsleven profiteerde volop van hun sociologische en bedrijfseconomische kennis en hun chemische en technologische uitvindingen.

Maar ook om een andere reden wordt de grote uittocht van Duits intellect naar de Verenigde Staten wel ‘Hitlers geschenk’ aan de geallieerden genoemd. Dankzij de Duits-Joodse geleerden wisten de Amerikanen, Canadezen en Britten de technologische achterstand op het Derde Rijk om te buigen in een voorsprong. Het befaamde Manhattan Project, waaruit de atoombom voortkwam, was ondenkbaar geweest zonder de voor Hitler gevluchte Joodse geleerden.

Manhattan Project

In augustus 1939 stuurden de gevluchte natuurkundigen Albert Einstein en Leó Szilárd een brief aan president Franklin D. Roosevelt over spectaculaire ontdekkingen in Duitsland, waardoor Adolf Hitler over een atoombom zou kunnen beschikken. Roosevelt gaf daarop een groep atoomgeleerden opdracht onderzoek te doen naar de ontwikkeling van een Amerikaanse atoombom. Bij dit zogeheten Manhattan Project waren veel gevluchte Duits-Joodse wetenschappers betrokken, maar de leiding was in handen van de Amerikaan Robert Oppenheimer. Dat het Derde Rijk geen atoomwapen kreeg was ook om een andere reden een direct gevolg van Hitlers antisemitisme: de Führer wilde geen ‘Joods wapen’ en gaf de voorkeur aan Von Brauns arische V2. De atoombom die het Manhattan Project ontwikkelde, zou uiteindelijk worden afgeworpen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki en een einde maken aan de Tweede Wereldoorlog.

Vlak na de Duitse capitulatie in 1945 arriveerde ook een andere beroemde Duitse wetenschapper in de Verenigde Staten. Samen met een klein team medewerkers landde deze Wernher von Braun met een militair vliegtuig op een geheime basis in Texas, dicht bij de grens met Mexico. Von Braun gold als de belangrijkste raketgeleerde van het Derde Rijk en was door Adolf Hitler persoonlijk belast met de ontwikkeling van het wonderwapen dat de oorlog alsnog in Duits voordeel kon doen kantelen. Voor de productie van de door hem ontworpen V2-raket maakte Von Braun gebruik van tienduizenden dwangarbeiders uit het concentratiekamp Mittelbau-Dora in het Harzgebergte. Veel van hen zouden het einde van de oorlog niet halen. Vanaf september 1944 lanceerden de Duitsers vanaf een basis in Den Haag enkele duizenden V2-raketten, de meeste met Groot-Brittannië als eindbestemming, waar zij dood en verderf zaaiden.

Schade door inslag van een V2-raket. Londen, 27 maart 1945.
Schade door inslag van een V2-raket. Londen, 27 maart 1945.

Hoewel de V2 niet de gamechanger bleek waarop Hitler had gehoopt, waren zowel de Amerikanen als de Russen bijzonder geïnteresseerd in dit staaltje moderne rakettechnologie. De even ijdele als opportunistische Von Braun was zich goed bewust van zijn marktwaarde en liet zich na de capitulatie opzettelijk in de Amerikaanse bezettingszone arresteren. Geallieerde fotografen legden hem vast als een wereldberoemd genie. Hij bood de Amerikanen direct zijn diensten aan. Zijn voorheen breed uitgedragen liefde voor Hitler en het Derde Rijk leek als bij toverslag verdwenen.

1600 wetenschappers vertrokken naar de VS

Von Braun en zijn medewerkers waren niet de enige wetenschappers die de Amerikanen meenamen uit nazi-Duitsland. Volgens rapporten die al langer in het Pentagon rondgingen, wemelde het in het Derde Rijk van de ingenieurs en wetenschappers die beschikten over kennis en vaardigheden die de Verenigde Staten goed konden gebruiken. Na Duitsland moest Japan immers nog worden verslagen en voor de verdere toekomst werd al rekening gehouden met een militaire wedloop met de Sovjet-Unie.

Met toestemming van president Harry S. Truman werd een aparte eenheid opgericht die als voornaamste doel had om bruikbare Duitse geleerden, laboratoria en onderzoeksresultaten op te sporen. Deze eenheid bestond voor een groot deel uit wetenschappers, onder wie de Nederlands-Amerikaanse natuurkundige Samuel Goudsmit, die goed in staat waren om de status en het belang van de gevonden wetenschappelijke ontdekkingen op waarde te schatten.

Wernher von Braun, met zijn arm in het gips, en andere Duitse wetenschappers hebben zich net overgegeven aan de Amerikanen. Oostenrijk, 3 mei 1945.
Wernher von Braun, met zijn arm in het gips, en andere Duitse wetenschappers hebben zich net overgegeven aan de Amerikanen. Oostenrijk, 3 mei 1945.

In het spoor van de Amerikaanse troepen arriveerden zij in de lente van 1945 in het verwoeste Duitsland. Een flinke meevaller voor de Amerikanen was de vondst van de zogeheten Osenberg-lijst in een toilet van de Universiteit van Bonn. Deze door de hooggeplaatste nazi-ingenieur Werner Osenberg in 1941 opgestelde lijst bevatte de namen en adressen van duizenden wetenschappers die ingezet konden worden bij de Duitse oorlogsinspanningen.

In de chaotische dagen na de ineenstorting van het Derde Rijk was het voor de Amerikanen relatief eenvoudig een groot deel van deze wetenschappers op te sporen en ze aan een kruisverhoor te onderwerpen. Daarbij ging het in eerste instantie over hun wetenschappelijke ontdekkingen en nauwelijks over hun politieke denkbeelden of hun eventuele betrokkenheid bij oorlogsmisdaden. ‘Vergeet de nazi en zie vooral de wetenschapper,’ luidde het adagium van een van de leidende Amerikaanse officiers. Zo werden duizenden dossiers van wetenschappers, ingenieurs en technici gevormd. Degenen die bruikbaar werden bevonden, kregen een paperclip op hun dossier.

Uiteindelijk zouden in het kader van deze ‘Operation Paperclip’ ongeveer 1600 Duitse en Oostenrijkse wetenschappers en ingenieurs tussen 1945 en 1953 naar de Verenigde Staten worden gebracht. Hun specialismen varieerden van rakettechnologie en ruimtevaartgeneeskunde tot de ontwikkeling van chemische en biologische wapens. Er zaten experts bij op terreinen als antibiotica, malariabestrijding, hoogteziekte en anesthesie, maar ook specialisten in psychologische oorlogsvoering en verhoortechnieken. Het Amerikaanse bedrijfsleven profiteerde van uitvindingen die bijvangst waren van Operatie Paperclip, zoals de snelle botercentrifuge, het moderne koffiezetapparaat, schapenscheermachines en de vernieuwde receptuur voor gistproductie.

De Bumper-V2 wordt afgevuurd. Florida, 24 juli 1950.
De Bumper-V2 wordt afgevuurd. Florida, 24 juli 1950.

Maar het meest opzien baarde Wernher von Braun door zijn bemoeienissen met de Amerikaanse ruimtevaart, die uiteindelijk leidden tot de landing op de maan. De voormalige nazi-ingenieur had zich met succes heruitgevonden als een diepgelovige ruimtevaart-wetenschapper die vanwege zijn inzet in de ruimtewedloop overal prijzen en onderscheidingen in ontvangst mocht nemen. In 1960 draaide er zelfs een film over zijn leven in de Amerikaanse bioscopen, waarin met geen woord werd gerept over de dwangarbeiders in Mittelbau-Dora.   

Wetenschappers met een dubieus verleden

Kritiek op de komst van de nazi-wetenschappers was er aanvankelijk nauwelijks. Alleen Albert Einstein en Eleanor Roosevelt beklaagden zich zonder veel succes bij president Truman. Het voordeel dat deze Duitse geleerden boden in de uitgebroken Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie woog vele malen zwaarder dan eventuele misstappen in het verleden, zo was diens verweer. Bovendien, als de Verenigde Staten ze niet had meegenomen waren ze waarschijnlijk in de Sovjet-Unie beland, zo luidde een ander argument, dat overigens niet geheel onterecht was. De wijze waarop sommige onderzoeksresultaten waren verkregen riep aanvankelijk evenmin weinig vragen op: dat voor sommige proeven gevangenen of dwangarbeiders waren gebruikt viel buiten het voorstellingsvermogen van de meeste Amerikanen. Zo integreerden de meeste Duitse wetenschappers betrekkelijk eenvoudig in de Amerikaanse samenleving zonder dat zij ooit verantwoording hoefden af te leggen over hun verleden.

5000 geleerden ontvoerd

Ook de Sovjet-Unie heeft na 1945 veel Duitse wetenschappers en ingenieurs meegenomen. Zo was de ontwikkeling van de Sovjet-atoombom voor een niet onbelangrijk deel te danken aan enkele Duitse wetenschappers, zoals Manfred von Ardenne, Nikolaus Riehl en Gustav Hertz. De meest spectaculaire operatie vond plaats in de ochtend van 22 oktober 1946. In enkele uren tijd werden toen meer dan 5000 Duitse wetenschappers, ingenieurs en technici en hun families opgepakt en meegenomen naar de Sovjet-Unie. Daar werden ze te werk gesteld in laboratoria, fabrieken en onderzoeksinstellingen. De bekendste wetenschapper die in deze Operatie Osoaviakhim is meegenomen was raketgeleerde Helmut Gröttrup, die later de eerste chipkaart ontwikkelde.

Dat veranderde naarmate meer bekend werd over de achtergronden van enkele wetenschappers en over de omstandigheden waaronder sommige onderzoeken hadden plaatsgevonden. In 1952 al berichtte dagblad The Boston Globe over het dubieuze verleden van Walter Schreiber, een recent gearriveerde Duitse medicus die onder meer experimenten zou hebben uitgevoerd op gevangenen in vrouwenkamp Ravensbrück. Met hulp van de CIA nam Schreiber vervolgens de benen naar Argentinië.

Lange tijd bleef dit het enige geval dat de publiciteit haalde. Pas in de jaren zeventig kwam het verleden van enkele Duitse wetenschappers onder het vergrootglas te liggen omdat er steeds meer bekend werd over de gruwelen in de concentratiekampen.

Veel Duitse wetenschappers maken gebruik van dwangarbeid in concentratiekampen. Mauthausen, circa 1938.
Veel Duitse wetenschappers maken gebruik van dwangarbeid in concentratiekampen. Mauthausen, circa 1938.

Zo bleek Hubertus Strughold, de onder Amerikaanse lof bedolven grondlegger van de ruimtevaartgeneeskunde, betrokken te zijn geweest bij experimenten met bevriezing in Dachau, waarbij diverse gevangenen als proefkonijn dienden. De in Neurenberg veroordeelde chemicus Otto Ambros, die namens chemieconcern IG Farben in Auschwitz een fabriek had opgezet, was op aandringen van de Amerikanen vervroegd vrijgelaten. Daarna kon hij doodleuk aan de slag bij Amerikaanse chemiereuzen als Dow Chemical en W.R. Grace en gaf hij advies aan het Chemical Corps van het Amerikaanse leger.

Ook over Wernher von Braun kwamen dankzij getuigenissen van oud-gevangenen uit Mittelbau-Dora minder fraaie feiten aan het licht. Omdat de raketgeleerde in 1977 overleed, hoefde hij zelf zijn demasqué niet mee te maken. Dat gold niet voor zijn naaste medewerker Arthur Rudolph. Als directeur van de V2-fabriek was Rudolph verantwoordelijk voor de inzet van de duizenden uitgemergelde dwangarbeiders uit Mittelbau-Dora. Om strafvervolging te ontlopen ondertekende Rudolph in 1983 een verklaring, waarin hij beloofde terug te keren naar Duitsland en zijn Amerikaanse staatsburgerschap op te geven. Deze doofpotstrategie bleek niet te werken: de zaak rondom Arthur Rudolph kreeg veel aandacht in de Amerikaanse media. Ieder zichzelf respecterend Amerikaans journalistiek platform stuurde onderzoeksjournalisten op pad om andere witgewassen nazi’s op te sporen.

President John F. Kennedy (midden) met links naast hem Kurt Debus, directeur van het NASA Launch Center, 11 september 1962
President John F. Kennedy (midden) met links naast hem Kurt Debus, directeur van het NASA Launch Center, 11 september 1962.

Om aan alle speculaties een einde te maken, ondertekende president Bill Clinton in 1998 de Nazi War Crimes Disclosure Act, waardoor duizenden documenten over banden tussen Amerikaanse diensten en nazi-wetenschappers openbaar werden. Ze vormden de basis voor boeken, artikelen en documentaires over de bruine wetenschappelijke fundamenten onder Amerika’s superioriteit. Maar inmiddels was het onderwerp van de nazi-wetenschappers langzamerhand vooral smeuïg en niet zozeer pijnlijk geworden. Nieuwe vervolgingen of plotse vluchtpogingen waren er niet meer en rond de eeuwwisseling bleken veruit de meeste nazi-wetenschappers en ingenieurs inmiddels gestorven.

Meer weten:

  • Operation Paperclip (2015) door Annie Jacobsen, over het geheime programma dat nazi-geleerden naar de VS bracht.
  •  Hitler’s Gift (2012) door Jean Medawar en David Pyke, over verbanning van geleerden door de nazi’s.
  • Dr. Strangelove or: How I Learned To Stop Worrying and Love The Bomb (1964) door regisseur Stanley Kubrick.
De Duitse raketgeleerden Wernher von Braun (links) en Kurt Debus voor de Saturn 500F-raket, 26 mei 1966.
De Duitse raketgeleerden Wernher von Braun (links) en Kurt Debus voor de Saturn 500F-raket, 26 mei 1966.
Artikel

Operatie Paperclip: Hitlers geschenk aan de geallieerden

Duizenden wetenschappers uit nazi-Duitsland gingen in de jaren dertig en veertig aan de slag voor de geallieerden. De VS, Canada en het VK profiteerden van deze braindrain, die onder meer leidde tot de ontwikkeling van de atoombom. Op 17 oktober 1933 arriveerde Albert Einstein samen met zijn vrouw en enkele naaste medewerkers met een passagiersschip...

Lees meer
Elferink nazispion
Elferink nazispion
Interview

Waarom ging een veelbelovende classicus spioneren voor de nazi’s?

Lambertus Elferink (1910-1992) had een veelbelovende carrière als classicus in het verschiet, maar vertrok vlak voor de Tweede Wereldoorlog plotseling naar Zuid-Afrika. Daar spioneerde hij voor de Abwehr, totdat hij door de Engelsen gevangen werd genomen. Arnold Carmiggelt en Marieke Keur schreven een biografie over deze onbekende, intrigerende figuur. Hoe stuitte u op Elferink? Carmiggelt:...

Lees meer
Twee Amerikaanse gijzelaars
Twee Amerikaanse gijzelaars
Artikel

Amerika en Iran zijn onverzoenlijk sinds de gijzelingscrisis van 1979

In 1979 gooiden de Iraniërs de door Amerika geïnstalleerde sjah eruit. Pogingen om de relatie met het nieuwe islamitische regime te normaliseren liepen meteen schipbreuk, toen radicale studenten Amerikaans ambassadepersoneel gijzelden. De crisis hield Amerika 444 dagen in de ban en kostte president Carter zijn herverkiezing. Sindsdien is het niet meer goed gekomen. President Jimmy...

Lees meer
VOC met de Prinsenvlag
VOC met de Prinsenvlag
Nieuws

Waarom is een kinderlied over de VOC een succes op TikTok?

‘Vaar je mee met de VOC? Naar verre vreemde landen en gebieden overzee?’ Een lied dat twintig jaar geleden voor de Canon werd gemaakt over de VOC, is op TikTok een eigen leven gaan leiden. Waarom is het vrolijk klinkende lied plotseling zo populair? Wie op TikTok de zoekterm ‘VOC’ intikt, wordt overspoeld door filmpjes...

Lees meer
Eduard von der Heydt
Eduard von der Heydt
Artikel

De Oranjes logeerden bij een nazi-bankier in Zwitserland

Willem-Alexander en Maxima overnachtten deze week bij Donald Trump. De Oranjes hadden wel vaker omstreden logeerpartijen. Zo verbleven koningin Wilhelmina, prinses Juliana en prins Bernhard graag op een Zwitsers landgoed van Eduard von der Heydt. Hij had een voormalige hippieoord omgebouwd tot een bankkantoor voor de nazi’s.  Als de Duitser Eduard von der Heydt in...

Lees meer
Anne Frank
Anne Frank
Nieuws

Vermoedelijke identiteit ontdekt van tipgever die Joodse notaris onterecht beschuldigde van ‘verraad van Anne Frank’ 

Annes vader Otto Frank ontving in 1957 een anoniem briefje waarop stond dat de onderduikers in het Achterhuis waren verraden door de Joodse notaris Arnold van den Bergh. Op basis van dit briefje herhaalde een Nederlands-Amerikaans ‘Cold Case Team’ in 2022 deze beschuldiging, die echter door historici als ongeloofwaardig en lasterlijk werd verworpen. Wie het...

Lees meer
Pen briefje
Pen briefje
Artikel

Wie schreef het briefje aan Otto Frank?

Eindelijk zou de verrader van Anne Frank gevonden zijn: de Joodse notaris Arnold van den Bergh. Een Nederlands-Amerikaans ‘Cold Case Team’ beweerde dat tenminste in 2022 en een Canadese bestsellerauteur schreef er een boek over. Maar deskundigen zagen onmiddellijk dat het bewijs flinterdun was. Er was alleen een anoniem briefje, rond 1957 aan Annes vader...

Lees meer
Donald Trump doet alsof hij iemand neerschiet tijdens een toespraak in het Witte Huis
Donald Trump doet alsof hij iemand neerschiet tijdens een toespraak in het Witte Huis
Artikel

Moet Trump vrezen voor Artikel 25? Amerikanen roepen om deze lastige afzettingsprocedure uit 1967

Na Trumps dreigementen dat hij ‘een hele beschaving’ zou uitroeien, gingen er zowel links als rechts stemmen op om hem uit zijn ambt te ontzetten met Artikel 25. In 1967 bedachten de VS deze grondwetswijziging om een president af te zetten die door ziekte of geestelijke aftakeling niet meer in staat is zijn ambt te...

Lees meer
Columnist Philip Dröge
Columnist Philip Dröge
Column

Veel Amerikanen weten niet eens waar Iran ligt

Het begon met een blinde wereldkaart, een geestig experiment waarin onderzoekers Amerikanen vroegen Iran aan te wijzen door een stip te zetten. Het resultaat was geen geografie, maar een sterrenhemel van vergissingen: duizenden spikkels die verdwaalden over continenten en eilanden. Iran dobberde volgens sommigen zelfs in de Indische Oceaan, een prestatie die niet alleen aardrijkskundige...

Lees meer
Louis Anthing: pleitbezorger van de geplaagde Bosjesmannen
Louis Anthing: pleitbezorger van de geplaagde Bosjesmannen
Artikel

Louis Anthing: pleitbezorger van de geplaagde Bosjesmannen

Twee eeuwen lang mishandelden en doodden witte boeren de San, de Zuid-Afrikaanse Bosjesmannen. Toen ambtenaar Louis Anthing in 1863 voor hen opkwam, werd hij in koloniale kringen weggehoond als een pathetische romanticus en inboorlingenvriendje.  Zuid-Afrika heeft twaalf officiële talen: behalve Engels, Afrikaans en gebarentaal gaat het om negen talen van de belangrijkste volken. Opmerkelijk genoeg ontbreekt de taal...

Lees meer
Foto van Chaldej van slachtoffers getto Boedapest
Foto van Chaldej van slachtoffers getto Boedapest
Artikel

Mocht Sovjet-fotograaf Chaldej Holocaustfoto’s manipuleren om het Joodse leed te tonen?

Duitsland zint op maatregelen tegen de verspreiding van AI-beelden van de Holocaust, want nepfoto’s van kinderen achter prikkeldraad zouden de geschiedenis verdraaien en Holocaustontkenners in de kaart spelen. In 1945 maakte Sovjet-fotograaf Jevgeni Chaldej beelden van slachtoffers in het Joodse getto in Boedapest. Maar later bleken zijn beelden geënsceneerd: hij had de lichamen verplaatst. Wanneer...

Lees meer
Karel van der Heijden (te paard) keert met één oog terug bij zijn troepen
Karel van der Heijden (te paard) keert met één oog terug bij zijn troepen
Recensie

Generaal Eenoog kreeg zelfs een sigarenmerk

KNIL-soldaat Karel van der Heijden schopte het tot luitenant-generaal en werd beroemd door zijn optreden in Atjeh. Vilan van de Loo beschrijft het leven van deze ‘Generaal Eenoog’.    Karel van der Heijden (1826-1900) dankte zijn roem aan het verlies van zijn rechteroog tijdens de expeditie bij Samalanga in 1877. Hij voerde toen met zijn troepen een succesvolle aanval uit op Atjehse vrijheidsstrijders. Maar voor velen werd hij pas echt een held na zijn geruchtmakende ontslag als militair en civiel gouverneur...

Lees meer
Loginmenu afsluiten