Gebedsgenezer Raspoetin combineerde devotie met lust

Grigori Jefimovitsj Raspoetin (1869-1916) werd geboren in Siberië als zoon van een moezjiek, een arme boer die ook op andere manieren probeerde de kost te verdienen. Over de jeugd van Grisja – de roepnaam van Raspoetin – is vrijwel niets met zekerheid bekend. Er doen allerlei verhalen de ronde, bijvoorbeeld dat hij terwijl hij ziek op bed lag een paardendief in het dorp zou hebben aangewezen, maar voor de meeste ontbreekt elk bewijs. Op zijn zeventiende trouwde hij met een drie jaar oudere vrouw, met wie hij zeven kinderen kreeg. Het leek erop dat Raspoetin hetzelfde zware, anonieme leven zou leiden als zijn vader.

Vier van Raspoetins zeven kinderen stierven heel jong en het is mogelijk dat hij daarom ergens voor zijn dertigste besloot een strannik te worden. Stranniki waren in lompen gehulde pelgrims die blootsvoets met zware ketenen van het ene klooster of heiligdom naar het andere trokken, op zoek naar God en diepe inzichten. Vaak leidde excessief vasten tot allerlei ‘visioenen’. Er doolden in die tijd honderdduizenden stranniki door het immense Russische Rijk, maar op de een of andere manier begon Raspoetin op te vallen. Dit kwam onder meer doordat hij zijn strijd tegen de verleidingen van de duivel op een bijzondere wijze vormgaf. ‘Hij had de gewoonte op bed te liggen met een naakte vrouw en met haar te praten terwijl hij zichzelf dwong de drang om haar te bezitten te weerstaan,’ concludeerde het hoofd van de tsaristische geheime politie op basis van veel politierapporten.

Met zijn grote, krachtige gestalte, woeste baard, indringende ogen en onnavolgbare orakeltaal maakte de half analfabete Raspoetin vooral indruk op vrouwen die op zoek waren naar het hogere of het diepere. En onder de elite wemelde het van dergelijke dames, zodat hij in 1906 werd voorgesteld aan Alexandra van Hessen-Darmstadt, de kleindochter van koningin Victoria, die was getrouwd met tsaar Nicolaas II.

Evenals haar man was de tsarina diepgelovig. Terwijl dat zich bij Nicolaas vooral uitte in een fatalistische houding omdat alles de wil van God was, was zij ervan overtuigd dat een vurig geloof alles mogelijk maakte. Zij raakte in de ban van Raspoetin en geloofde dat dankzij hem de aan hemofilie leidende troonopvolger Aleksej een aantal ernstige crises had overleefd. Nicolaas en Alexandra noemden Raspoetin ‘onze vriend’ en reageerden furieus op iedereen die vraagtekens zette bij het optreden van de Siberische mysticus. Dit leidde onder meer tot ruzie tussen Nicolaas en zijn moeder, die Raspoetin verafschuwde.

Door haar arrogantie en puriteinse opvattingen was tsarina Alexandra toch al niet populair onder de Petersburgse elite, maar vooral tijdens de Eerste Wereldoorlog nam het wantrouwen tegen ‘die Duitse’ extreme vormen aan. Zij had veel invloed op haar weinig wilskrachtige, niet zo slimme man en bemoeide zich steeds meer met de politiek, wat ertoe leidde dat de ene onbekwame en reactionaire minister na de andere werd benoemd. En achter de tsarina dook de donkere gestalte van Raspoetin op, die de reputatie had een seksueel roofdier te zijn, zodat al snel de wildste verhalen de ronde deden. Er is geen enkel bewijs dat Raspoetin en de tsarina een seksuele relatie hadden, laat staan dat hij zich heeft vergrepen aan de vier prinsessen. Maar in zijn vlot geschreven boek laat Beevor zien dat al die roddels bijzonder giftig waren en de legitimiteit van het regime ondermijnden.

Toen eind december 1916 enkele hoge edelen besloten Raspoetin uit de weg te ruimen, wat ze op bijzonder amateuristische wijze deden, was het feitelijk al te laat. Nicolaas en Alexandra hadden door hun autocratische en gevoelloze houding, en hun weigering te moderniseren, niet alleen het gewone volk van zich vervreemd, maar ze hadden ook de meerderheid van de elite tegen zich in het harnas gejaagd, waardoor die ook niet meer in de Romanov-dynastie geloofde. Ruim twee maanden na de dood van Raspoetin brak de Russische Revolutie uit.