In het land waar de bekendste militair de brave soldaat Josef Švejk is – bepaald geen inspirerende vechtjas – behoren de broers Josef en Ctirad Mašín tot de zeldzame groep mensen die gewapend in verzet kwamen tegen het communistische regime. De Mašíns pleegden overvallen, stalen wapens en doodden communistische agenten. Hun vlucht naar West-Berlijn in 1953 werd een tocht van homerische proporties en leverde hun een heldenstatus op onder een deel van de Tsjechische bevolking. Maar door het geweld waarmee hun acties gepaard gingen, is hun erfenis omstreden. Tegenstanders noemen de Mašíns opgehemelde terroristen.
De huidige Tsjechische president Petr Pavel beschouwt de Mašíns als ‘vooraanstaande tegenstanders van het communistische regime’, maar noemt bepaalde daden van hun verzetsgroep ‘moreel problematisch’. Hij zag er daarom in 2023 al van af om hen een staatsonderscheiding te geven. De verdeeldheid komt weer naar boven nu Josef Mašín op 94-jarige leeftijd is overleden. Oud-premier Petr Fiala prijst zijn ‘moed in de strijd tegen totalitarisme’, terwijl critici bij in-memoriamberichten op Tsjechische websites juist opgelucht schrijven dat ‘Magere Hein eindelijk de moordenaar is komen halen’.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Plicht van elke Tsjech’
Hun motivatie haalden Ctirad en Josef junior uit het leven van hun legendarische vader. Josef Mašín senior was luitenant-kolonel in het vooroorlogse Tsjechoslowaakse leger en had een alom gerespecteerde staat van dienst. In tegenstelling tot president Emil Hácha wilde hij in 1939 wel gewapend verzet plegen tegen de bezetting van Tsjechoslowakije door Hitlers troepen. Zijn superieuren konden hem nog net beletten een wapen- en munitiedepot op te blazen om te voorkomen dat het in handen van de Wehrmacht zou vallen.
Na de Duitse bezetting richtte Mašín samen met de officieren Josef Balabán en Václav Morávek een verzetsgroep op die later bekend werd als Tři králové (Drie Koningen). Over het hele land legden zij illegale wapendepots aan. Ze pleegden sabotage en aanslagen op Duitse instellingen, stichtten branden, overvielen geldtransporten, speelden informatie door aan de Tsjechoslowaakse regering in ballingschap in Londen en hielpen politiek vervolgden. Bij aanslagen in Berlijn op de Anhalter Bahnhof en het Reichsluftfahrtministerium gebruikten ze semtin, een plastisch explosief uit een fabriek in de voorstad Semtín van de Oost-Boheemse stad Pardubice. Later zou semtin worden gemodificeerd en bekend worden onder de naam semtex.

In mei 1941 arresteerde de Gestapo Mašín. Ruim een jaar later werd hij, na zware martelingen, in Praag geëxecuteerd. Op 29 juni 1942, de avond voor zijn terechtstelling, schreef Mašín een afscheidsbrief aan zijn kinderen:
‘Helaas moet ik afscheid van jullie nemen… Ik heb gestreden voor ons dierbare volk en vaderland en tegen onze oude erfvijand – de Duitsers. […] Denk eraan dat het verdedigen van de vrijheid van het vaderland en volk de plicht is van elke overtuigde Tsjech. Dat geldt ook voor jullie.’
De brief, geschreven op een stuk toiletpapier, werd pas in juli 1946 gevonden in een spleet van Mašíns dodencel en daarna bij zijn echtgenote en zoons bezorgd.
Zo vader, zo zoons
In datzelfde jaar kregen Ctirad en Josef (toen zestien en veertien jaar) van president Edvard Beneš persoonlijk een hoge onderscheiding opgespeld voor ‘dapperheid in oorlogstijd’. Generaal Jan Studlar was ervan overtuigd dat ‘in een volgende oorlog nog veel meer onderscheidingen op jullie borstkasten zullen prijken’.
Na de putsch van de communisten in 1948 kwam Tsjechoslowakije in de greep van willekeur, propaganda en terreur. De Amerikanen en alles wat westers was, werden als kapitalistische en oorlogszuchtige handlangers van de nazi’s afgeschilderd. Tegelijkertijd begonnen tegenstanders van de communisten in Tsjechoslowakije steeds meer geloof te hechten aan de propaganda van radiostations als Voice of America en Radio Free Europe. Die deden velen geloven dat een door Amerikanen gecoördineerde bevrijding van het Oostblok aanstaande was.
Begin jaren vijftig vonden de showprocessen plaats tegen de Joodse partijsecretaris Rudolf Slánský en antifasciste en anticommuniste Milada Horáková. Zowel Horáková als Slánský, de op een na hoogste partijbons in de Tsjechoslowaakse Communistische Partij, eindigde op het schavot. Intussen werden de Mašíns om hun bourgeoisachtergrond hun huis uitgezet en werden hun aanvragen om te mogen studeren afgewezen.
In die grimmige sfeer kwamen de broers, indachtig de aanbeveling van hun vader, tot de conclusie dat een gewapende strijd tegen ‘de dictatuur van het proletariaat’ alleszins gerechtvaardigd was. ‘Dat is het principe van een gewapend conflict,’ aldus hun biograaf Jan Novák. ‘Als iemand zweert zijn leven te geven voor een regime dat mensen vermoordt en dat het hele land heeft afgegrendeld, dan draagt diegene daar zelf de verantwoordelijkheid voor en vormt een legitiem doelwit voor acties van gewapende mensen die zich verplicht voelen te strijden voor de vrijheid van hun vaderland en volk.’

Op 13 september 1951 overvielen de broers Mašín en hun kompaan Milan Paumer een politiebureau in Chlumec nad Cidlinou, zo’n 80 kilometer ten oosten van Praag. Daarmee hoopten ze aan wapens te komen. Ze namen een taxi en dwongen de chauffeur halverwege de rit uit te stappen, waarna ze hem aan een boom vastbonden. Eenmaal bij het politiebureau belden ze aan met de smoes dat er een ongeluk was gebeurd. Een geüniformeerde politieagent liet hen binnen en werd even later door Ctirad van achteren met een ijzeren staaf op het hoofd geslagen. De agent viel op de grond en greep naar zijn pistool. Josef reageerde onmiddellijk en vuurde twee keer op de agent. De overvallers vreesden dat collega’s van de neergeschoten agent achter hen aan kwamen, en zetten het op een lopen naar de taxi. Ze ontkwamen, maar zonder buit. Agent Oldřich Kašík (37), vader van twee kinderen, overleefde de overval niet. Volgens een plaquette op het politiebureau in Chlumec is Kašík daar ‘op verraderlijke wijze door terroristen vermoord’.
Twee weken later sloeg de verzetsgroep opnieuw toe, ditmaal op een politiebureau in het plaatsje Čelákovice, zo’n 25 kilometer ten noordoosten van Praag. Daar waakte sergeant Jaroslav Honzátko (28) over een kluis met moderne wapens toen Ctirad en twee andere verzetsleden zich met een gestolen ambulance aan zijn deur meldden met het verhaal dat er in de buurt een ongeluk had plaatsgevonden. De overvallers werden binnengelaten en eisten de sleutel van de wapenkluis op. Die gaf Honzátko niet. Mašín en Janata gooiden de kluis tegen de grond en slaagden erin de achterzijde ervan open te breken en een paar tassen met machinegeweren, pistolen en munitie te bemachtigen.
Omdat Honzátko alles had gezien, ook hun gezichten, besloten de overvallers hem te bedwelmen. Ze hadden de sergeant met parachutetouw vastgebonden en drukten hem een doek met chloroform op het gezicht. Vervolgens sneed Ctirad Mašín hem koelbloedig de keel door. Die moordtechniek had hij geleerd op zijn guerrillaopleiding tijdens zijn diensttijd. Later verklaarde hij daarover: ‘Honzátko was voor ons de vijand, een vertegenwoordiger van het communistische regime. Wat wij deden, was onderdeel van het verzet.’ Ook in Čelákovice is een gedenkplaats aangebracht op het pand van het voormalige politiebureau met de tekst: ‘Op 28 september 1951 werd sergeant Jaroslav Honzátko hier op verraderlijke wijze vermoord door terroristen. Eer aan zijn nagedachtenis.’
In augustus 1952 overviel Josef Mašín met Václav Švéda een geldtransport met salarissen voor de bewakers van een strafkamp in Jáchymov, waar veroordeelden onbeschermd in uraniummijnen moesten werken. Een van de dwangarbeiders was zijn broer Ctirad, veroordeeld tot twee jaar wegens illegaal wapenbezit. Bij die overval raakte Josef Mašín in een fysiek tweegevecht met boekhouder Josef Rošický, die hij in een felle worsteling wist te overmeesteren en doodschoot. Hij nam een tas vol biljetten van 100 kronen mee.
Dwars door de DDR
In juni 1953 kwam Ctirad vrij. Toen de vijf jongemannen over goede wapens en geld beschikten, maar zich ook realiseerden dat de politie hen elk moment kon oppakken, besloten ze dat ze hun anticommunistische strijd het beste vanuit het Westen konden voeren. Ze wilden naar West-Berlijn, dwars door de DDR, om zich daar bij de Amerikanen te melden en training te krijgen in guerrillatactieken. De Oost-Duitse regering stuurde maar liefst 20.000 politiemensen, Sovjetsoldaten en manschappen van de Kasernierte Volkspolizei (de voorloper van het Oost-Duitse leger) achter de vijf Tsjechen aan.
Een maandlang waren ze op de vlucht, ondergedoken in de kou en sneeuw. In de vroege ochtend van 10 oktober raakten ze in het station van Uckro, ten zuiden van Berlijn, in een vuurgevecht verwikkeld met een hele trits vopo’s. Tijdens een arrestatiepoging schoten ze de commissarissen Hermann Grummini en Martin Lehmann van de Volkspolizei dood en raakte een andere agent ernstig gewond. De Mašíns overleefden het vuurgevecht omdat ze niet bang waren om als eersten te schieten en beter en sterker waren in man-tegen-mangevechten. Tijdens een omsingeling bij Waldow, bijna een week later, werden de vopo’s Herbert Hoffmann (31) en Heinz Sunkel (23) doodgeschoten. Daarnaast kwamen drie vopo’s om het leven door toedoen van hun eigen mensen.

Twee medevluchters van de Mašíns haalden Berlijn niet. Zij raakten gewond, werden uitgeleverd aan Praag en anderhalf jaar later geëxecuteerd. Het overgebleven trio slaagde erin onder het prikkeldraad door te kruipen en hangend onder een S-Bahn-wagon West-Berlijn te bereiken.
Twintig jaar later zouden asielzoekers die op hun vlucht grenswachten of politieagenten doodschoten, daarvoor vervolgd worden in het Westen. Maar de West-Duitsers en Amerikanen beschouwden de Mašíns en Paumer als politieke vluchtelingen.
Verdeeldheid
De gevluchte Tsjechen sloten zich aan bij het Amerikaanse leger. Josef Mašín diende daar tot 1959, waarna hij met succes een bedrijf runde in West-Duitsland en later in Californië. Hij keerde nooit terug naar het vrije postrevolutionaire Tsjechië en weigerde compromissen te sluiten met de Tsjechische justitie, omdat die in zijn ogen te weinig had gedaan om definitief af te rekenen met misdadige communisten.
De controverse rond de broers Mašín laaide in Tsjechië vaak op. Zo verscheen in 2004 Zatím dobrý, een 776 pagina’s dikke ‘waargebeurde roman’ over de familie Mašín door de Tsjechisch-Amerikaanse schrijver en scenarist Jan Novák. Hij schreef het boek in het Engels (So Far, So Good); de Tsjechische vertaling won een jaar later de Magnesia Litera, de belangrijkste literaire prijs van Tsjechië.
Verfilming
In 2023 verscheen de Tsjechische film Bratři (Broers) door regisseur Tomáš Mašín, een ver familielid van de broers Josef en Ctirad. Het motto van de film, gebaseerd op het boek Gauntlet door Barbara Masin, de dochter van Josef Mašín, luidt dat een leven zonder vrijheid zinloos is en dat het de moeite waard is daarvoor te vechten. Als niet slechts vijf maar vijfhonderd of duizend mensen tijdens de wreedste periode van de jaren vijftig gewapend tegen het regime waren opgestaan, waren deze daden misschien heel anders beoordeeld, stelt de regisseur. De film deed de discussie weer oplaaien over de vraag of de broers moordenaars of helden waren.

In 2008 kreeg Mašíns oude strijdmakker Milan Paumer, die wel terugkeerde naar postcommunistisch Tsjechië, een onderscheiding van toenmalig premier Mirek Topolánek, tot grote ergernis van de Communistische Partij van Tsjechië en Moravië. En in 2012 mengde Josef Mašín zich vanuit Californië in de discussie over de plaatsing van een monument in Praag voor Jan Palach, de student die zich na de Sovjetinvasie van Tsjechoslowakije in brand stak. Mašín vond Palachs daad het werk van ‘een verlegen, labiele, aan een depressie lijdende persoon’. Daarentegen zag hij Jan Kubiš en Jozef Gabčík, de mannen die de aanslag op plaatsvervangend Reichsprotektor Reinhard Heydrich pleegden, wel als heldhaftige rolmodellen.
Eind september 2026, veertig dagen voor zijn overlijden, vertelde de 94-jarige Josef Mašín dat hij nog steeds achter de acties van zijn vijftien jaar eerder overleden broer stond. Hij bedoelde de moord op sergeant Honzátko. Die was als geüniformeerd sergeant een legitiem doelwit, vond hij.

De huidige Tsjechische president Petr Pavel, een voormalig NAVO-generaal, beschouwt de broers Mašín als ‘vooraanstaande tegenstanders van het communistische regime’, maar noemt bepaalde daden van hun verzetsgroep – met name het doden van sergeant Honzátko – ‘moreel problematisch’ en ziet er daarom van af hen een staatsonderscheiding te geven.
Meer weten:
- So Far, So Good (2017) door Jan Novák is een familiegeschiedenis van de Mašíns.
- Gauntlet (2006) door Barbara Masin gaat over de vlucht van de broers Mašín naar het Westen.