‘Het nieuwe Jalta’, zo wordt de ontmoeting tussen de hedendaagse grootmachten Rusland, China en de Verenigde Staten ook wel genoemd. Ook de drie leiders zelf deden er alles aan om het belang van de bijeenkomst te benadrukken. ‘Maar geen van de drie is in staat om iets af te dwingen tijdens deze conferentie,’ zegt Klep. ‘Poetin stond altijd al zwak, Trump heeft het slecht gedaan tijdens de verkiezingen en Xi heeft er geen behoefte aan.’ Volgens Klep waren de diplomatieke mogelijkheden aan het einde van de Tweede Wereldoorlog dan ook van een totaal andere orde.
Jalta draaide om territorium
De Conferentie van Jalta was een van een aantal ontmoetingen waarbij de overwinnaars van de oorlog de nieuwe wereldorde vorm wilden geven. Jozef Stalin, Winston Churchill en Franklin Roosevelt kwamen samen op de Krim om de wereld opnieuw in te delen. ‘Jalta was de laatste ademtocht van de mondiale grootmachtpolitiek, voordat de omslag plaatsvond naar de bipolaire wereldorde van de Koude Oorlog,’ stelt Klep.
‘Het ging destijds puur over wie welk gebied zou gaan controleren. Er kwamen kaarten tevoorschijn en daar werden op een koloniale manier lijnen op getrokken.’ De aanwezige grootmachten hadden daarbij verschillende doelen. ‘Roosevelt wilde een liberale wereldorde bouwen die economisch grote voordelen kon opleveren. Stalin en Churchill hadden andere plannen: de Sovjet-Unie wilde vooral een machtsbalans houden met een belangrijke rol voor de bufferzone in Oost-Europa, en de Britse regering deed haar best om te redden wat er te redden viel van het British Empire.’

Alles draaide daarbij om territorium, aldus Klep. ‘Stalins belangrijkste doel was om Oost-Europa in zijn invloedssfeer te houden. Hij dacht: als ik daar eenmaal mijn militairen kan legeren, komt het wel goed. Hij deed ook allerlei beloftes die hij uiteindelijk niet waarmaakte, zoals het organiseren van vrije verkiezingen in Oost-Europa.’
In de jaren na Teheran, Jalta en Potsdam viel de wereld uiteen in drie blokken: Oost, West en de Derde Wereld. ‘Dat zorgde voor een soort verstarring in de geopolitieke verhoudingen. Maar er ontstonden ook vacuüms, bijvoorbeeld in Zuidoost-Azië en het Midden-Oosten, die vandaag de dag nog zichtbaar zijn.’
Naar een multipolaire wereldorde
Een conferentie als die in Jalta zou nooit meer voorkomen op het internationale toneel. ‘Tijdens de Koude Oorlog vonden er wel belangrijke conferenties plaats, maar die hadden vooral als functie om het proces te ijken. Denk bijvoorbeeld aan de ontmoeting in Reykjavik tussen Gorbatsjov en Reagan. Die kwam voort uit een nucleaire dreiging: er móésten wel wapenbesprekingen komen. Topconferenties dienden nog wel om zaken te regelen, maar de verhoudingen lagen vast.’
Na de Koude Oorlog nam het belang van conferenties verder af. ‘Na 1989 werd de patstelling van de Koude Oorlog kortstondig ingeruild voor een unipolaire wereld waarin de Verenigde Staten aan de touwtjes trekken, maar zelfs de Amerikanen zien inmiddels dat dit unipolaire moment voorbij is. In onze multipolaire wereldorde heeft de diplomatie een hoogtechnologisch karakter, waarbij geopolitiek een zaak van de lange termijn is geworden. Even koffiedrinken en snel dingen regelen is er niet meer bij. Daarvoor zijn er veel te veel spelers. De diplomatie van Jalta bestaat niet meer.’
Dat is vooral iets waar Trump en Poetin zich op verkijken, constateert Klep. ‘De Russische diplomatie is eigenlijk nog hetzelfde als onder tsaar Nicolaas en Trump denkt ook dat hij nog in de negentiende eeuw leeft. Xi heeft het van de drie het beste door. Hij kan op de lange termijn plannen en snapt dat je op alle vlakken van het schaakbord tegelijk moet schaken.’
Volgens Klep gaan historische vergelijkingen als deze vaker mank. ‘Ik vind het fascinerend dat we altijd maar weer naar topconferenties kijken alsof het cruciale beslissingsmomenten zijn zoals in de tijd van Jalta. Maar dat kan niet meer. Na 1989 trok men bij het ontstaan van een nieuwe machtsbalans in Europa ook de vergelijking met het Congres van Wenen en tegenwoordig wordt vaak gesproken over een tweede Koude Oorlog. We hebben een onuitroeibare behoefte om vastigheid te zoeken en iets uit te leggen op basis van historische parallellen. Terwijl die acht dagen in Jalta toch echt iets anders zijn dan dat uurtje in Shenzhen.’