Batavia ontstond rond een VOC-fort, dat begin zeventiende eeuw werd gebouwd met toestemming van de lokale sultan. Naarmate de VOC haar activiteiten in de Indische archipel uitbreidde, groeide rond het fort een stad die diende als stapelmarkt, scheepswerf en bestuurlijk centrum. De gouverneurs-generaal van de VOC lieten in hun stad geen Javanen binnen uit angst voor opstanden. Maar iemand moest het vele werk in pakhuizen en havens verrichten. Daarvoor werden vanuit het huidige India, China, Zuidoost-Azië en Indonesië duizenden slaven ingevoerd. Rond 1700 leefde naar schatting ruim de helft van de inwoners van Batavia in slavernij. Zij verrichtten niet alleen het lichamelijk zware werk op de scheepswerf, maar ook de huishoudelijke taken in de huizen van de Europese en gegoede bevolking: koken, schoonmaken en de kinderen verzorgen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Naast de verschillende tot slaaf gemaakte bevolkingsgroepen was er een andere grote gemeenschap: de Mardijkers. Deze Aziaten waren door de Portugezen tot slaaf gemaakt, maar na hun bekering tot het christendom vrijgemaakt door de Nederlanders. Zij hadden vaak een eigen bedrijfje of ambacht en waren zo talrijk dat Portugees lange tijd de meest gehoorde taal op straat was.

Achter de voordeuren van veel Europese huizen zag het gezinsleven er anders uit dan in de Republiek. Nederlandse mannen die in dienst van de VOC naar Indië gingen, hadden moeite om Nederlandse vrouwen mee te krijgen. Zij woonden daarom vaak samen met inheemse vrouwen. De kinderen die uit deze relaties voortkwamen, werden mestiezen genoemd, later bekend als Indische Nederlanders. Toen de Brit Thomas Stamford Raffles begin negentiende eeuw in Batavia aankwam als tijdelijk bestuurder, was hij geschokt door wat hij zag. Hij beschouwde de vermenging van de Nederlandse kolonisten met de lokale bevolking als teken van moreel verval, en hij verweet de Nederlanders dat zij door hun jarenlange omgang met ‘vreemdelingen’ waren afgegleden.

Op de markten van Batavia kwamen al deze werelden samen: Chinese handelaren verkochten er specerijen naast Javaanse boeren met hun groenten en fruit, en in de keukens van de stad vermengden Aziatische kruiden en kooktechnieken zich met Europese gewoontes tot een geheel eigen keuken.

Aan dit ogenschijnlijk gemoedelijke samenleven kwam in 1688 een einde toen de gouverneurs-generaal segregatie invoerden. Verschillende bevolkingsgroepen moesten voortaan verplicht in aparte gebieden wonen. Iedereen kreeg een loodje dat zijn of haar afkomst vermeldde.
Massamoord op Chinezen
Een dieptepunt in het samenleven van de verschillende groepen vond plaats in oktober 1740. Door een wereldwijde daling van de suikerprijs was de suikerindustrie ingezakt en raakten veel Chinese plantagearbeiders werkloos. Om de onrust die dat veroorzaakte aan te pakken, besloot gouverneur-generaal Adriaan Valckenier verdachte Chinezen te deporteren naar Ceylon. Toen dit nieuws bekend werd, kwamen werkloze Chinese arbeiders in de omgeving van Batavia in opstand: ze plunderden en staken de suikerplantages in brand en vielen uiteindelijk ook de stadsmuren aan. De opstand werd door de VOC met harde hand neergeslagen, wat al snel doorsloeg in massaal geweld tegen de Chinese bevolking binnen de stadsmuren. Vijf- tot tienduizend Chinezen werden vermoord, onder wie vrouwen en kinderen.

De stad, die rond 1730 zo’n 50.000 inwoners telde, bestond nu uit allerlei verschillende wijken, elk met een eigen karakter. Aan het eind van de achttiende eeuw verhuisde de stad geleidelijk van de ongezonde kust naar het hoger gelegen en gezondere Weltevreden. Het oude Batavia, met zijn markten, werkplaatsen en gemengde straten, maakte zo plaats voor een nieuwe stadskern.

Malaria
Batavia werd gebouwd naar Nederlands voorbeeld, inclusief grachten. Maar het stilstaande water in grachten en visvijvers langs de kust trok enorme hoeveelheden muggen aan, die malaria verspreidden. Door de vele malaria-epidemieën kreeg Batavia de bijnaam ‘het kerkhof der Europeanen’. De welgestelde inwoners van de stad verhuisden daarom naar het hoger gelegen Weltevreden.
