Omstreeks het midden van de zesde eeuw besloot Radegunde, echtgenote van de Frankische koning Chlotarius I, dat ze niet langer met hem wilde leven en zich voortaan alleen nog aan God zou wijden. Volgens de heiligenlevens die niet lang na haar dood werden geschreven was dat tegen zijn zin, maar ten slotte gaf Chlotarius toe en schonk hij haar zelfs grond in de stad Poitiers om er een nonnenklooster te bouwen. Het groeide uit tot een bloeiende gemeenschap, die vooral vrouwen uit aristocratische families aantrok. De bloei was mede te danken aan de aanwezigheid van een kostbare reliek: een stukje van het kruis waaraan Jezus Christus was gestorven en waaraan het klooster zijn naam Heilig Kruisklooster dankte.
Radegunde liet het dagelijks beheer van de gemeenschap over aan haar metgezel Agnes, die ze aanstelde als abdis. Voor de interne discipline nam ze de kloosterstatuten van Caesarius van Arles over, die onder meer voorschreven dat iedere volgende abdis door de nonnen zelf moest worden gekozen. Alles leek goed geregeld, maar algauw na Radegundes dood in 587 en die van Agnes niet lang daarna ging het mis. In 589 brak een grote groep nonnen uit het klooster. Ze werden aangevoerd door twee Merovingische prinsessen, Clotilde en Basina. Beiden leefden sinds lang in het klooster en weigerden de heerschappij van de nieuwe abdis Leubovera te erkennen. Ze besloten hun verwanten Gunthram, koning te Orléans, en Childebert II, koning te Reims, te bezoeken om zich te beklagen over de vernederingen die zij, koningsdochters, naar eigen zeggen moesten ondergaan.

Dit artikel is exclusief voor abonnees
Onderweg deden ze Tours aan, waar Clotilde, de voornaamste aanstichtster van de rebellie, werd ontvangen door bisschop Gregorius, wiens Historiën de enige bron is die we over de nonnenopstand hebben. Volgens hemzelf probeerde hij Clotilde haar plan uit het hoofd te praten. Hij wees erop dat een non die eenmaal tot het klooster was toegetreden het volgens de statuten nooit meer mocht verlaten. Clotilde liet zich niet ompraten en stond erop haar weg te vervolgen. Wel liet ze de rest van de nonnen onder de hoede van Basina in Tours achter.
Clotilde mocht bij haar oom, koning Gunthram, op audiëntie komen. Die beloofde dat hij haar klachten zou laten onderzoeken, maar eenmaal terug in Tours wachtten zij en de andere nonnen tevergeefs op de bisschoppen aan wie Gunthram deze taak had toevertrouwd. Ze besloten terug te gaan naar Poitiers, maar niet naar hun klooster. Ze vonden onderdak in de buiten de stadsmuren gelegen Sint-Hilariuskerk, waar ze volgens Gregorius van Tours een troep ‘dieven, moordenaars, echtbrekers en andere misdadigers’ om zich heen verzamelden.

De bisschoppen maakten eindelijk hun opwachting. Nadat ze in de Sint-Hilariuskerk de banvloek hadden uitgesproken over de opstandige nonnen, werden ze met geweld door Clotildes trawanten verjaagd. Met bebloede hoofden moesten ze een veilig heenkomen zoeken. Clotilde eigende zich de rond de stad gelegen landerijen van het klooster toe en dwong de horigen voor haar te werken. Ook dreigde ze de abdis van de muren te gooien zodra ze het klooster in handen zou hebben.
Onrust in Tours
De nonnenopstand in Poitiers staat niet op zichzelf. Tegelijkertijd deden zich in Gregorius’ bisschopsstad Tours schokkende ontwikkelingen voor. Clotildes halfzus Berthefled ontvluchtte er het klooster waar ze jarenlang tegen haar zin had doorgebracht. De abdis van dat klooster, een verwante van de Merovingen, lag intussen met haar dochter Berthegunde in de clinch over de erfenis van haar overleden echtgenoot. Na haar moeders dood stripte Berthegunde met een bevelschrift van koning Childebert op zak het klooster kaal. De oogst van de landerijen liet ze, aldus Gregorius, door een bende boeven afvoeren. Na afloop keerde ze terug naar Poitiers, waar ze woonde. Gregorius legt in de Historiën geen verband met de gebeurtenissen rond het Heilig Kruisklooster, maar ongetwijfeld is dat er wel.
Schokkende gebeurtenis
Voor Gregorius vormde de opstand een ‘schandaal’: een schokkende gebeurtenis die door haar ruchtbaarheid het gezag van de kerk ondermijnde en de wereld op zijn kop zette. Volgens de bisschop werd Clotilde opgestookt door de duivel en haar rebellie was daarom een aanslag op de door God ingestelde orde. Wat zich in Poitiers afspeelde, was symptomatisch voor de wanorde en goddeloosheid die Gregorius overal om zich heen ontwaarde: in de onderlinge moordzucht van de Merovingen, de liederlijkheid van de Frankische aristocraten en de corruptie van de geestelijken.
Wat hij niet vertelt, is dat Clotilde en Basina – in strijd met dezelfde statuten die hij aanhaalt om hen tot rede te brengen – niet vrijwillig in het klooster waren ingetreden. Na de dood van de in Parijs residerende koning Charibert I, die geen zonen had, hadden zijn broers Gunthram en Sigebert I (de vader van Childebert II) zich in 567 meester gemaakt van zijn bezittingen en zijn koninkrijk onder elkaar verdeeld. Zijn dochters hadden ze naar het klooster gestuurd: Clotilde naar Poitiers en haar halfzus Berthefled naar Tours. Zijn bijvrouw Theudichilde, die vermoedelijk Clotildes moeder was, hadden ze opgesloten in het vrouwenklooster van Arles. Basina was een nog tragischer geval. Ze was de dochter van Chilperik I van Soissons en zijn eerste, later door hem afgedankte echtgenote Audovera. Nadat haar broers en moeder op instigatie van Chilperiks nieuwe vrouw Fredegunde om het leven waren gebracht, werd Basina in 580 gedwongen non te worden in het Heilig Kruisklooster, waar haar nicht Clotilde toen al zo’n dertien jaar verbleef.

Hoewel dochters van Frankische koningen waren uitgesloten van de troonopvolging, konden ze goederen erven en beheren. Clotilde en Basina moeten op het moment van hun intredes nog jong zijn geweest en niet in staat zich te verweren. Door hun het kloosterleven op te dringen, hoopten Clotildes ooms en Basina’s stiefmoeder van hen af te zijn, zodat ze later geen aanspraak konden maken op de erfenissen van hun vaders. Gregorius was van dit alles goed op de hoogte, want hij is degene die ons erover in eerdere delen van zijn Historiën informeert. Eenmaal aangekomen bij de nonnenopstand van 589 houdt hij zich van de domme en beticht hij Clotilde ervan een door de duivel ingefluisterd schandaal te hebben veroorzaakt.
De Merovingen
De Germaanse Franken hadden zich in de late Oudheid binnen de grenzen van het Romeinse Rijk gevestigd. Rond 500 verenigde koning Clovis uit de dynastie van de Merovingen alle Frankische stammen onder zijn gezag. Bovendien veroverde hij Zuid-Frankrijk en delen van Duitsland. De Merovingen zagen het koningschap als familiebezit. Na de dood van Clovis in 511 werd zijn rijk daarom onder zijn vier nog levende zonen verdeeld. Deze koningen hadden ieder hun eigen machtsbasis – respectievelijk Parijs, Orléans, Soissons en Reims – en bestreden elkaar te vuur en te zwaard. Uiteindelijk bleef er één over: Chlotharius I van Soissons. Toen hij in 561 overleed, werd het Frankische rijk opnieuw in vieren gedeeld, met nieuwe onderlinge oorlogen en moorden tot gevolg.

Kloosters als familiebezit
Clotilde en Basina hadden andere motieven voor hun actie. Vroegmiddeleeuwse kloosters werden vaak gesticht door leden van aristocratische families. De stichters schonken aan de monniken of nonnen grond, inclusief horige boeren, om in hun onderhoud te voorzien. De kloosters bleven ook na de dood van de stichter onder de bescherming van de familie vallen. Ze werden behandeld als particulier erfgoed en de familie hield daarom een dikke vinger in de pap bij de aanstelling van abten en abdissen, ook al werden die formeel gekozen door de kloosterlingen. Vanwege de omvangrijke bezittingen waren kloosters vaak inzet van vetes tussen concurrerende aristocratische geslachten.
Het Heilig Kruisklooster was gesticht door Radegunde en materieel ondersteund door koning Chlotharius I. Leubovera, de abdis tegen wie Clotilde en Basina zich verzetten, was geen Merovingische, maar behoorde waarschijnlijk tot een aristocratische familie die toch een zekere band had met de kloostergemeenschap en er haar invloed probeerde te vergroten. Clotilde en Basina beschuldigden haar ervan de verloving van een nicht in het klooster te hebben gevierd en een kostbaar altaardoek te hebben gebruikt voor het maken van een bruidskleed. Leubovera sprak de beschuldigingen tegen, maar het lijkt erop dat ze het klooster, althans in de ogen van beide koningsdochters, bestierde alsof het toebehoorde aan haar eigen familie en geen Merovingisch ‘bezit’ was. Volgens hen echter was Clotilde, de oudste van de twee prinsessen, het ‘natuurlijke’ hoofd: zij had het recht de nog door Radegunde aangestelde abdis Agnes op te volgen.
Vermoedelijk stonden de koningen Gunthram en Childebert II daar niet afwijzend tegenover. Clotilde en Basina leken er in ieder geval van overtuigd dat hun koninklijke verwanten begrip zouden hebben voor hun klachten, ze rekenden op hun steun. Clotilde werd inderdaad hartelijk ontvangen door haar oom Gunthram, die haar overlaadde met geschenken. Maar vooral het optreden van haar neef Childebert tijdens het verdere verloop van de gebeurtenissen is op zijn zachtst gezegd dubieus te noemen.
Toegeeflijke koningen
Nadat Clotilde de landerijen van het klooster had overgenomen en dreigde Leubovera van de muren te gooien, vielen beide tegenstandsters Childebert voortdurend lastig met wederzijdse beschuldigingen. Tot hij het zo beu was dat hij de priester Theuthar als bemiddelaar naar Poitiers stuurde. Clotilde en de andere rebellerende nonnen weigerden echter met hem te praten zolang ze geëxcommuniceerd bleven. Theuthar verzocht de bisschoppen daarom de banvloek te herroepen. Ook al werd het afgewezen, dit verzoek van Childeberts gezant is opmerkelijk. Er lijkt namelijk voorlopig geen tegenprestatie van de opstandige nonnen tegenover te hebben gestaan, terwijl volgens het kerkrecht boetedoening de eerste stap was naar opheffing van de kerkban.
Hier bleef het niet bij. De meeste rebelse nonnen lieten Clotilde en Basina nu in de steek. Omdat ze beiden de dienst uit wilden maken, kregen die het ook met elkaar aan de stok. Alle ingrediënten waren aanwezig voor verdere escalatie en die bleef niet uit. Clotilde liet haar bendeleden inbreken in het klooster, om Leubovera te ontvoeren. Na een eerste mislukte poging, waarbij ze per abuis een andere non meenamen, kregen ze de abdis te pakken. De kleren werden haar, aldus Gregorius, van het lijf gerukt en onder hoongelach werd ze door de straten van Poitiers gesleurd. Na tussenkomst van de plaatselijke bisschop en een koninklijke beambte werd ze bevrijd, maar er kwam geen eind aan het geweld. Dagelijks waren er knokpartijen tussen de aanhangers van de drie rivalen: Leubovera, Clotilde en Basina. Tot ontzetting van Gregorius vonden er zelfs bij de graftombe van Radegunde en de schrijn waarin de reliek van het Heilig Kruis werd bewaard moorden plaats.
Pas dan, na ruim een jaar, beval Childebert de graaf van Poitiers een eind te maken aan de revolte, zo nodig met geweld. De graaf deed zijn werk: terwijl Clotilde zelf met de reliek van het Heilig Kruis in de hand de binnenstormende krijgslieden toeschreeuwde het niet te wagen haar, een koningsdochter, aan te raken, werden haar volgelingen zonder pardon afgemaakt. Van de overlevenden kwamen sommigen er met een pak rammel vanaf, bij anderen werden handen, oren of neus afgehakt.
Powervrouw
Nu de opstand was neergeslagen, konden de bisschoppen, onder wie Gregorius, rechtspreken. Om zichzelf vrij te pleiten beschuldigde Clotilde de abdis ervan er een man in vrouwenkleren als bediende op na te houden en in imitatie van het Byzantijnse hof jongens te laten castreren om haar als eunuchen te dienen. Ook kwamen Clotilde en Basina, naast andere aantijgingen, met de al genoemde beschuldiging over het verlovingsfeest en het als bruidskleed gebruikte altaardoek. Volgens Gregorius wist Leubovera vrijwel alle aanklachten moeiteloos te weerleggen. De bisschoppen oordeelden dan ook dat ze in haar positie als abdis moest worden hersteld. De beide prinsessen bleven geëxcommuniceerd zolang ze geen boete deden. Gunthram en Childebert werden gemaand hun nichten te dwingen alle gestolen goederen terug te geven en ze alle hoop op een nieuwe overname van het klooster te ontnemen. De impliciete kritiek op de eerdere toegeeflijkheid van beide koningen is duidelijk.

Toch zag Childebert er geen been in Clotilde en Basina een audiëntie te verlenen toen ze hem daarom vroegen. Ook tegenover hem uitten ze allerlei bizarre beschuldigingen aan het adres van Leubovera. Hoewel die ongegrond bleken, leverde de audiëntie de prinsessen toch iets op. Op een door Childebert georganiseerde synode werd hun excommunicatie eindelijk opgeheven. Basina smeekte om vergiffenis en keerde terug naar het klooster, misschien uit vrees voor haar stiefmoeder Fredegunde. Clotilde moest er niet aan denken. Ze ging leven op een landgoed dat Childebert haar had geschonken.
Gregorius’ ‘schandaal’ blijkt het verzet van twee koningsdochters die waren onterfd door hen op te sluiten in een klooster. Dat ze een schare volgelingen zover kregen hun zaak te ondersteunen en een gewillig oor vonden bij koningen wijst erop dat ze op latere leeftijd toch de middelen en het netwerk hadden om op te komen voor hun belangen. Als we Gregorius mogen geloven, deden ze daarbij in gewelddadigheid niet onder voor hun mannelijke verwanten. Dit bevestigt historische onderzoeken die vaststellen dat vroegmiddeleeuwse aristocratische vrouwen dan wel niet gelijk waren aan mannen, maar verre van passief en hulpeloos. Vooral Clotilde was volgens de criteria van de populariserende genderhistory een echte powervrouw. Dat we haar moeten bewonderen is daarmee niet gezegd.
Meer weten:
- The History of the Franks (1974) is een betaalbare Penguinvertaling van Gregorius’ Historiën en nog altijd in druk.
- Superior Women: Medieval Female Authority in Poitiers’ Abbey of Sainte-Croix (2019) door Jennifer C. Edwards beschrijft de gebeurtenissen in het klooster vanuit de gender history.
- The Merovingian Kingdoms, 450-751 (1994) door Ian Wood blijft het beste overzichtswerk.