Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van de machtigste heerser van Europa zorgde dit schrijven voor veel commotie, omdat deze actie van Fugger werd gezien als uiterst onbeschaamd, om niet te zeggen onbeschoft. De bankier herinnerde de 23-jarige Karel namelijk fijntjes aan het feit dat wanneer Fugger vier jaar daarvoor niet meer dan een 500.000 gulden aan de zeven Duitse keurvorsten had betaald, hij nooit tot keizer was gekozen. Jakob Fugger, bijgenaamd ‘de Rijke’, wilde nu zijn geld terug, met de afgesproken rente.
Veel aristocraten beschouwden zoiets als ongehoorde brutaliteit, want Fugger mocht dan wel de rijkste bankier en ondernemer van Europa zijn, en hij was dan weliswaar in 1514 tot ‘rijksgraaf’ verheven, maar hij moest wel zijn plaats kennen. De Fuggers waren namelijk ruim anderhalve eeuw eerder nog straatarme, horige boeren geweest, dus moesten ze geen kapsones krijgen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In 1367 was Hans Fugger de Jongere het Zwabische dorpje Graben ontvlucht en had zich in de nabijgelegen ‘vrije rijksstad’ Augsburg gevestigd als weversknecht. Na enkele jaren werd hij zelfstandig wever en wist hij zich op te werken tot welvarende textielhandelaar. Zijn nakomelingen bouwden het bedrijf verder uit, investeerden in koper- en zilvermijnen en in allerlei vormen van nijverheid. Ook werden de Fuggers actief in de wapenhandel, het transport- en verzekeringswezen en ze ontwikkelden zich tot bankiers. Ze bouwden in heel Europa een enorm netwerk van kantoren en handelsposten op en leenden geld aan verschillende pausen en de uiterst ambitieuze Habsburgse vorsten. De kracht van het concern bestond uit briljante planning en organisatie, en dankzij het enorme netwerk nam de firma een ongekende informatiepositie in, waarmee men invloed kon uitoefenen op de heersers en politiek van die tijd.
Het vuistdikke boek van Peter F. Anthonissen beschrijft op levendige en heldere wijze de enorme verwevenheid van economische, politieke en kerkelijke macht tijdens de ‘lange zestiende eeuw’. Hij laat duidelijk zien dat niet alleen de situatie van Karel V, wegens diens permanente oorlogen en kolossale schuldenlast, precair was, maar dat ook aan de stoelpoten van de Fuggers werd gezaagd. Klachten over kartelvorming, prijsmanipulatie en ongezonde machtsconcentratie klonken ook toen veelvuldig. De neergang van het bedrijf begon in de tweede helft van de zestiende eeuw, deels als gevolg van slechte investeringen en familieperikelen, maar vooral doordat de vele vorsten aan wie geld was geleend notoire wanbetalers waren.
Bankiers van God en keizer. Het geld van de Fuggers, 1475-1625.
Peter F. Anthonissen
815 p. Ertsberg, € 44,95
