Operatie Paperclip: Hitlers geschenk aan de geallieerden

Zij werden lang niet allemaal met open armen ontvangen: ook in de Verenigde Staten bleken ze soms vooral te worden beoordeeld op hun Joodse achtergrond en niet op hun wetenschappelijke merites. Toch groeiden Amerikaanse universiteiten als Harvard, Princeton, Columbia en Berkeley dankzij de komst van de vele Duits-Joodse geleerden uit tot de internationale topuniversiteiten die ze nog steeds zijn. Ook het Amerikaanse bedrijfsleven profiteerde volop van hun sociologische en bedrijfseconomische kennis en hun chemische en technologische uitvindingen.

Maar ook om een andere reden wordt de grote uittocht van Duits intellect naar de Verenigde Staten wel ‘Hitlers geschenk’ aan de geallieerden genoemd. Dankzij de Duits-Joodse geleerden wisten de Amerikanen, Canadezen en Britten de technologische achterstand op het Derde Rijk om te buigen in een voorsprong. Het befaamde Manhattan Project, waaruit de atoombom voortkwam, was ondenkbaar geweest zonder de voor Hitler gevluchte Joodse geleerden.

Vlak na de Duitse capitulatie in 1945 arriveerde ook een andere beroemde Duitse wetenschapper in de Verenigde Staten. Samen met een klein team medewerkers landde deze Wernher von Braun met een militair vliegtuig op een geheime basis in Texas, dicht bij de grens met Mexico. Von Braun gold als de belangrijkste raketgeleerde van het Derde Rijk en was door Adolf Hitler persoonlijk belast met de ontwikkeling van het wonderwapen dat de oorlog alsnog in Duits voordeel kon doen kantelen. Voor de productie van de door hem ontworpen V2-raket maakte Von Braun gebruik van tienduizenden dwangarbeiders uit het concentratiekamp Mittelbau-Dora in het Harzgebergte. Veel van hen zouden het einde van de oorlog niet halen. Vanaf september 1944 lanceerden de Duitsers vanaf een basis in Den Haag enkele duizenden V2-raketten, de meeste met Groot-Brittannië als eindbestemming, waar zij dood en verderf zaaiden.

Hoewel de V2 niet de gamechanger bleek waarop Hitler had gehoopt, waren zowel de Amerikanen als de Russen bijzonder geïnteresseerd in dit staaltje moderne rakettechnologie. De even ijdele als opportunistische Von Braun was zich goed bewust van zijn marktwaarde en liet zich na de capitulatie opzettelijk in de Amerikaanse bezettingszone arresteren. Geallieerde fotografen legden hem vast als een wereldberoemd genie. Hij bood de Amerikanen direct zijn diensten aan. Zijn voorheen breed uitgedragen liefde voor Hitler en het Derde Rijk leek als bij toverslag verdwenen.

Von Braun en zijn medewerkers waren niet de enige wetenschappers die de Amerikanen meenamen uit nazi-Duitsland. Volgens rapporten die al langer in het Pentagon rondgingen, wemelde het in het Derde Rijk van de ingenieurs en wetenschappers die beschikten over kennis en vaardigheden die de Verenigde Staten goed konden gebruiken. Na Duitsland moest Japan immers nog worden verslagen en voor de verdere toekomst werd al rekening gehouden met een militaire wedloop met de Sovjet-Unie.

Met toestemming van president Harry S. Truman werd een aparte eenheid opgericht die als voornaamste doel had om bruikbare Duitse geleerden, laboratoria en onderzoeksresultaten op te sporen. Deze eenheid bestond voor een groot deel uit wetenschappers, onder wie de Nederlands-Amerikaanse natuurkundige Samuel Goudsmit, die goed in staat waren om de status en het belang van de gevonden wetenschappelijke ontdekkingen op waarde te schatten.

In het spoor van de Amerikaanse troepen arriveerden zij in de lente van 1945 in het verwoeste Duitsland. Een flinke meevaller voor de Amerikanen was de vondst van de zogeheten Osenberg-lijst in een toilet van de Universiteit van Bonn. Deze door de hooggeplaatste nazi-ingenieur Werner Osenberg in 1941 opgestelde lijst bevatte de namen en adressen van duizenden wetenschappers die ingezet konden worden bij de Duitse oorlogsinspanningen.

In de chaotische dagen na de ineenstorting van het Derde Rijk was het voor de Amerikanen relatief eenvoudig een groot deel van deze wetenschappers op te sporen en ze aan een kruisverhoor te onderwerpen. Daarbij ging het in eerste instantie over hun wetenschappelijke ontdekkingen en nauwelijks over hun politieke denkbeelden of hun eventuele betrokkenheid bij oorlogsmisdaden. ‘Vergeet de nazi en zie vooral de wetenschapper,’ luidde het adagium van een van de leidende Amerikaanse officiers. Zo werden duizenden dossiers van wetenschappers, ingenieurs en technici gevormd. Degenen die bruikbaar werden bevonden, kregen een paperclip op hun dossier.

Uiteindelijk zouden in het kader van deze ‘Operation Paperclip’ ongeveer 1600 Duitse en Oostenrijkse wetenschappers en ingenieurs tussen 1945 en 1953 naar de Verenigde Staten worden gebracht. Hun specialismen varieerden van rakettechnologie en ruimtevaartgeneeskunde tot de ontwikkeling van chemische en biologische wapens. Er zaten experts bij op terreinen als antibiotica, malariabestrijding, hoogteziekte en anesthesie, maar ook specialisten in psychologische oorlogsvoering en verhoortechnieken. Het Amerikaanse bedrijfsleven profiteerde van uitvindingen die bijvangst waren van Operatie Paperclip, zoals de snelle botercentrifuge, het moderne koffiezetapparaat, schapenscheermachines en de vernieuwde receptuur voor gistproductie.

Maar het meest opzien baarde Wernher von Braun door zijn bemoeienissen met de Amerikaanse ruimtevaart, die uiteindelijk leidden tot de landing op de maan. De voormalige nazi-ingenieur had zich met succes heruitgevonden als een diepgelovige ruimtevaart-wetenschapper die vanwege zijn inzet in de ruimtewedloop overal prijzen en onderscheidingen in ontvangst mocht nemen. In 1960 draaide er zelfs een film over zijn leven in de Amerikaanse bioscopen, waarin met geen woord werd gerept over de dwangarbeiders in Mittelbau-Dora.   

Kritiek op de komst van de nazi-wetenschappers was er aanvankelijk nauwelijks. Alleen Albert Einstein en Eleanor Roosevelt beklaagden zich zonder veel succes bij president Truman. Het voordeel dat deze Duitse geleerden boden in de uitgebroken Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie woog vele malen zwaarder dan eventuele misstappen in het verleden, zo was diens verweer. Bovendien, als de Verenigde Staten ze niet had meegenomen waren ze waarschijnlijk in de Sovjet-Unie beland, zo luidde een ander argument, dat overigens niet geheel onterecht was. De wijze waarop sommige onderzoeksresultaten waren verkregen riep aanvankelijk evenmin weinig vragen op: dat voor sommige proeven gevangenen of dwangarbeiders waren gebruikt viel buiten het voorstellingsvermogen van de meeste Amerikanen. Zo integreerden de meeste Duitse wetenschappers betrekkelijk eenvoudig in de Amerikaanse samenleving zonder dat zij ooit verantwoording hoefden af te leggen over hun verleden.

Dat veranderde naarmate meer bekend werd over de achtergronden van enkele wetenschappers en over de omstandigheden waaronder sommige onderzoeken hadden plaatsgevonden. In 1952 al berichtte dagblad The Boston Globe over het dubieuze verleden van Walter Schreiber, een recent gearriveerde Duitse medicus die onder meer experimenten zou hebben uitgevoerd op gevangenen in vrouwenkamp Ravensbrück. Met hulp van de CIA nam Schreiber vervolgens de benen naar Argentinië.

Lange tijd bleef dit het enige geval dat de publiciteit haalde. Pas in de jaren zeventig kwam het verleden van enkele Duitse wetenschappers onder het vergrootglas te liggen omdat er steeds meer bekend werd over de gruwelen in de concentratiekampen.

Zo bleek Hubertus Strughold, de onder Amerikaanse lof bedolven grondlegger van de ruimtevaartgeneeskunde, betrokken te zijn geweest bij experimenten met bevriezing in Dachau, waarbij diverse gevangenen als proefkonijn dienden. De in Neurenberg veroordeelde chemicus Otto Ambros, die namens chemieconcern IG Farben in Auschwitz een fabriek had opgezet, was op aandringen van de Amerikanen vervroegd vrijgelaten. Daarna kon hij doodleuk aan de slag bij Amerikaanse chemiereuzen als Dow Chemical en W.R. Grace en gaf hij advies aan het Chemical Corps van het Amerikaanse leger.

Ook over Wernher von Braun kwamen dankzij getuigenissen van oud-gevangenen uit Mittelbau-Dora minder fraaie feiten aan het licht. Omdat de raketgeleerde in 1977 overleed, hoefde hij zelf zijn demasqué niet mee te maken. Dat gold niet voor zijn naaste medewerker Arthur Rudolph. Als directeur van de V2-fabriek was Rudolph verantwoordelijk voor de inzet van de duizenden uitgemergelde dwangarbeiders uit Mittelbau-Dora. Om strafvervolging te ontlopen ondertekende Rudolph in 1983 een verklaring, waarin hij beloofde terug te keren naar Duitsland en zijn Amerikaanse staatsburgerschap op te geven. Deze doofpotstrategie bleek niet te werken: de zaak rondom Arthur Rudolph kreeg veel aandacht in de Amerikaanse media. Ieder zichzelf respecterend Amerikaans journalistiek platform stuurde onderzoeksjournalisten op pad om andere witgewassen nazi’s op te sporen.

Om aan alle speculaties een einde te maken, ondertekende president Bill Clinton in 1998 de Nazi War Crimes Disclosure Act, waardoor duizenden documenten over banden tussen Amerikaanse diensten en nazi-wetenschappers openbaar werden. Ze vormden de basis voor boeken, artikelen en documentaires over de bruine wetenschappelijke fundamenten onder Amerika’s superioriteit. Maar inmiddels was het onderwerp van de nazi-wetenschappers langzamerhand vooral smeuïg en niet zozeer pijnlijk geworden. Nieuwe vervolgingen of plotse vluchtpogingen waren er niet meer en rond de eeuwwisseling bleken veruit de meeste nazi-wetenschappers en ingenieurs inmiddels gestorven.