Geniale profeet Montesquieu zag al: te veel macht voor één persoon is desastreus

In 1688, een jaar voor de geboorte van Montesquieu, besloot hij de Duitse Palts binnen te vallen. Bevreesd voor Lodewijks permanente oorlogszucht vormden veel Europese landen, zoals Groot-Brittannië, de Republiek, Spanje, Zweden en het Heilige Roomse Rijk, samen een Grote Alliantie. In de langdurige oorlog die volgde, balanceerde het machtige Frankrijk op de rand van de afgrond. In 1693 brak zelfs een hongersnood uit, die naar schatting twee miljoen Fransen het leven kostte, ofwel 10 procent van de bevolking.  

Wie dacht dat Lodewijk zijn lesje daarna wel geleerd had kwam bedrogen uit. In 1702 stortte hij zich in een nieuw conflict: de Spaanse Successieoorlog. De Franse bevolking betaalde wederom de prijs voor de oorlogszucht van de ontembare Zonnekoning: in 1709 brak er opnieuw een hongersnood uit, die honderdduizenden het leven kostte. Toen de inmiddels tandeloze en corpulente Zonnekoning in 1715 eindelijk stierf, ging er een zucht van verlichting door het land. 

In tegenstelling tot de meeste Fransen had Montesquieu de sombere nadagen van Lodewijks regime vrij goed weten te doorstaan. Als baron behoorde hij tot  de bovenlaag van het koninkrijk. In 1716 erfde hij zowel het familielandgoed als de functie van voorzitter van het parlement van Bordeaux en werd hij verantwoordelijk voor het bestuur en de rechtspraak in deze regio; een veelvoorkomende combinatie in deze tijd.  

Naast zijn werk als bestuurder en grootgrondbezitter had hij nog voldoende tijd en energie om zich te wijden aan zijn ware passies: studeren en schrijven. Al vanaf jonge leeftijd was Montesquieu een intellectuele veelvraat, die koortsachtig allerhande kennis over de wereld vergaarde en over tal van onderwerpen zijn licht liet schijnen.  

Als verlichtingsfilosoof beschouwde hij de menselijke rede als ‘de meest volmaakte, meest nobele en meest voortreffelijke van onze zintuigen’, waarmee het mogelijk moest zijn om de vele mysteries van het leven op te lossen. Hij schreef verhandelingen over de werking van de nieren of de oorzaken van de echo, deed tal van experimenten met bevriezing, maar schreef ook erotische gedichten en de roman Lettres Persanes (Perzische brieven), die in 1721 veel opzien baarde. Met een lichtvoetige stijl leverde hij in dit literaire hoogtepunt scherp commentaar op de Franse beschaving aan de hand van brieven die twee door Europa reizende Perzische studenten aan het thuisfront schreven. 

De voornaamste vraag die Montesquieu bezighield was waarom Frankrijk zo in verval was geraakt. Om die vraag goed te kunnen beantwoorden, trok hij haar breder. Wat verklaarde het succes en het falen van een land? Waren ook hier algemeen geldende wetten te vinden, zoals natuurkundige Isaac Newton die in de natuur had gevonden?  

Voor veel geld verkocht Montesquieu zijn functie als parlementsvoorzitter, zodat hij zich volledig kon storten op de studie van tal van grote rijken en beschavingen uit heden en verleden. Hij verzamelde werken over de geschiedenis van China, Japan, India, Spanje en het Ottomaanse Rijk, en schreef een dik boek over het verval van het Romeinse Rijk. Daarnaast maakte hij studiereizen naar Italië en Duitsland en vertrok hij in 1729 naar Groot-Brittannië, waar hij twee jaar lang het Britse politieke en maatschappelijke systeem bestudeerde.  

Daar viel hem direct op dat de Engelsen zich veel makkelijker door het leven bewogen. Ze waren minder bevreesd voor de autoriteiten en daardoor veel ondernemender, energieker en kordater. Er waarde een geest van vrijheid rond.  Het roekeloze machtsmisbruik van Lodewijk XIV had de Fransen daarentegen bevreesd, somber en wantrouwend gemaakt. Montesquieu kon daar zelf over meepraten; bij zijn bezoek aan Venetië had hij zijn aantekeningenboek in het water gegooid, omdat hij ervan overtuigd was dat de Inquisitie hem op de hielen zat. Uit angst voor censuur en mogelijke vervolging had hij zijn roman Lettres Persanes anoniem in Amsterdam uitgebracht.  

De verklaring voor het verschil in atmosfeer vond Montesquieu voor een deel in de wijze waarop het Britse politieke systeem functioneerde. De strijd tussen koning en parlement was daar eind zeventiende eeuw in het voordeel van het parlement beslecht. Het parlement verwierf steeds meer de wetgevende macht en het begrotingsrecht, maar de koning behield de uitvoerende macht, met hulp van ministers die uit het parlement afkomstig waren. Anders dan in Frankrijk was de rechtspraak los van het parlement komen te staan.   

Op het moment dat Montesquieu in Londen aankwam, stond deze machtenscheiding onder druk omdat de voornaamste minister, sir Robert Walpole, zowel parlement als koning volledig naar zijn hand had weten te zetten. Gefascineerd volgde Montesquieu hoe de leider van de oppositie in het Lagerhuis, Henry St. John, graaf van Bolingbroke, zich teweerstelde tegen Walpoles sluipende machtsgreep. In het parlement, maar ook in zijn weekblad The Craftsman betoogde Bolingbroke dat iedere macht een tegenmacht nodig had om machtsmisbruik te voorkomen en daarmee vrijheid te garanderen. Een goede oppositie vanuit het parlement ondermijnde het vaderland dan ook niet, maar hielp het juist vooruit. Het waren lessen die Montesquieu goed in zijn oren knoopte.  

Behalve bewondering riepen de Britten ook ergernis bij hem op met hun eeuwige spot over die slaafse, bange Fransen. Na terugkeer in Bordeaux was hij vastbesloten om een vrijheidsideaal naar Franse snit te ontwerpen. Het resultaat volgde achttien jaar later in de vorm van het monumentale meesterwerk, De l’esprit des lois. In achthonderd bladzijdes verdeeld over zes delen en 31 boeken nam Montesquieu de lezer mee op een duizelingwekkende reis door de tijd en ruimte, langs tal van samenlevingsvormen en beschavingen, waarover hij buitengewone details wist te vertellen. Daarom noemde Voltaire, die andere beroemde Franse verlichtingsfilosoof, dit megalomane werk sarcastisch ‘een labyrint zonder draad’.   

Toch was die draad wel degelijk te herkennen. Die bestond uit een zoektocht naar de grondvoorwaarden voor een geordende samenleving, waarin de mensen zowel vrijheid als veiligheid konden genieten. De jaren van machtsmisbruik onder Lodewijk XIV hadden Montesquieu geleerd dat vrijheid sterk samenhing met de afwezigheid van angst voor onvoorspelbaarheid en willekeur. In de zoektocht daarnaar ging Montesquieu uitermate methodisch te werk. Hij creëerde als een sociaal-wetenschapper duidelijke ideaaltypen en maakte onderscheid tussen allerlei variabelen die van invloed waren op de uitkomsten. Zo beschouwde hij bevolkingsdichtheid, landschap, religie en vooral klimaat als belangrijke oorzaken voor de verschillen in samenlevingsvormen en regimes. Wat voor het ene land goed was, hoefde dat voor het andere niet te zijn, betoogde hij daarbij als een ware cultuurrelativist.  

Voor zover er een universele wetmatigheid bestond, was dat het gegeven dat de mens van nature slecht kon omgaan met macht. Wie macht bezat was vroeg of laat geneigd daar misbruik van te maken. Te veel macht voor één persoon had daardoor desastreuze gevolgen, zeker als daar geen tegenmacht tegenover stond.  

Hetzelfde gold voor ideeën en overtuigingen: ook deze mochten geen monopolie krijgen, maar moesten altijd worden uitgedaagd. Behalve een voorstander van een machtsevenwicht was Montesquieu dan ook een overtuigd pleitbezorger van verscheidenheid en tolerantie. Naast een onafhankelijke rechtspraak zag hij dit pluralisme als beste garantie voor de persoonlijke en politieke vrijheden van het individu, maar ook voor het behoud van een fatsoenlijke en stabiele maatschappelijke orde.  

Hoe de uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht er precies uit moesten zien, liet hij in het midden. Zo sprak hij geen duidelijke voorkeur uit voor een republiek of monarchie, was hij vaag over democratische inspraak en liet hij in het midden of hij voor een juryrechtspraak of een professionele rechtspraak was. De crux lag voor hem dan ook niet zozeer in de aard van de verschillende machten, maar in de verhoudingen daartussen.  

Toen Montesquieu in 1755 op 66-jarige leeftijd overleed, zuchtte Frankrijk onder de heerschappij van de wispelturige Lodewijk XV, die na een veelbelovend begin steeds meer op zijn voorganger begon te lijken. Als een waar profeet werd Montesquieu bij zijn overlijden in eigen land nog weinig gewaardeerd. Pas na de Franse Revolutie in 1789 kreeg de geniale profeet uit Bordeaux er de eer die hem toekwam.