De geschiedenis van huisdieren: van honden en katten tot krokodillen

De oude Egyptenaren hielden behalve honden en katten, ook bavianen, gazellen en soms zelfs jonge leeuwen. Hun honden vervulden praktische taken, zoals jacht en bewaking. Terwijl katten onmisbaar waren in de strijd tegen muizen en slangen. Toch draaide het niet alleen om het nut van de dieren. De Egyptenaren hadden er ook een band mee. Ze gaven hun dieren namen, vereeuwigden ze op grafwanden en mummificeerden ze soms samen met hun eigenaar.

Hond aan een riem op een mozaïek uit Pompeï. — Honden worden al sinds mensenheugenis gehouden als huisdieren en als bewaker. Zoals deze hond aan een riem op een mozaïek uit Pompeï.

Heersers en elites omringden zich graag met exotische dieren om macht, rijkdom en wereldse contacten te etaleren. De Romeinen hielden apen, pauwen en zelfs cheeta’s. Soms als huisdier, soms voor het spektakel. In middeleeuws Europa verschenen aan vorstenhoven menagerieën met beren, luipaarden, struisvogels en papegaaien. Karel de Grote bezat volgens tijdgenoten een olifant, Abul-Abbas, een diplomatiek geschenk uit het Abbasidische rijk. En de Engelse koning Hendrik III hield in de dertiende eeuw een ijsbeer in de Tower of London, die aan een lange ketting in de Theems mocht zwemmen.

Tekening van Hanno de olifant — Tekening van Hanno, de olifant van paus Leo X, door Rafaël.

In de vroegmoderne tijd gingen dieren nog meer deel uitmaken van het huishouden. Ze werden steeds vaker als gezelschap gehouden. Behalve honden en katten waren ook zangvogels, schildpadden, eekhoorns en exotische aapjes geliefd. Schilderijen uit de zeventiende eeuw tonen papegaaien en parkieten in deftige woonkamers, vaak als teken van verfijning en nieuwsgierigheid naar de wijde wereld.

Papegaaien en honden als huisdier op schilderij van Jan Steen — Mensen houden in de vroegmoderne tijd huisdieren als papegaaien en honden. Maar Jan Steen heeft ze hier voornamelijk afgebeeld voor hun symbolische waarde.

Kinderen van Charles Dickens met een raaf als huisdier — De kinderen van Charles Dickens hebben een raaf als huisdier.

In de negentiende en twintigste eeuw werden gezelschapsdieren onderdeel van het burgerlijke gezin. Ze golden als teken van huiselijkheid. Tegelijkertijd kwamen dierenshows en fokverenigingen op. Eerst draaiden die om jacht- en sporthonden, later ook om sier- en gezelschapsdieren. Inmiddels is er steeds meer kritiek op het doorfokken van uiterlijke kenmerken die het welzijn van dieren schaden.

Hermelijn als huisdier door Leonardo da Vinci — Op schilderijen hebben gezelschapsdieren vaak een symbolische functie. Vermoedelijk heeft de hier door Leonardo da Vinci afgebeelde Cecilia Gallerani niet echt een hermelijn als huisdier gehouden, maar is het dier een verwijzing naar haar geliefde Ludovico Sforza, die een hermelijn als persoonlijk embleem gebruikt. Ook staan hermelijnen symbool voor puurheid en morele integriteit.

First lady Grace Coolidge met haar wasbeer Rebecca, 1927.

Kunstenaar Salvador Dalí met zijn ocelot Babou, 1965.

Argos bleef Odysseus trouw tot het einde

In Homerus’ Odyssee speelt Argos, de jachthond van Odysseus, een kleine maar memorabele rol. Wanneer Odysseus na twintig jaar afwezigheid vermomd als bedelaar terugkeert naar Ithaka, herkent alleen zijn oude hond hem. Argos ligt er verwaarloosd en vol vlooien bij, maar spitst zijn oren en kwispelt wanneer hij zijn meester ziet. Odysseus kan zijn ontroering nauwelijks verbergen, maar moet zijn identiteit nog geheimhouden. Kort nadat hij zijn baas heeft herkend, sterft Argos. De loyaliteit van honden en de intense emotionele band tussen mens en dier was in de Oudheid al een thema.

Odysseus en Argos op een boekillustratie uit 1905.

Huisdieren worden steeds vaker als gezinsleden beschouwd, wat heeft geleid tot een groeiende aandacht voor hun welzijn. De keerzijde van al die liefde en zorg is dat ze ook steeds meer worden vermenselijkt. Inmiddels worden honden en katten uitgedost met kleertjes en sieraden, hebben ze eigen parfums en worden ze rondgereden in speciale wagentjes. Ook bestaan er acupunctuur voor huisdieren, hondenhotels en dierenspa’s. Die getuigen van een intense emotionele band, tegelijk dreigen de dieren zelf te verdwijnen achter menselijke projecties en verlangens. En dan verkeert de liefde in het tegendeel. Want of ze nu moeten werken, een statussymbool of een gezinslid zijn, dieren moeten zich nog wel als dier kunnen gedragen.