Als gymnasiumleerling moest Christoph Buys Ballot (1817-1890) tweemaal per dag te voet de twaalf kilometer tussen Brakel en Zaltbommel afleggen, en daarbij had hij de gewoonte ontwikkeld om zijn stappen te tellen. Hij was een bijzonder systematisch mens en een doorzetter met een enorme werkkracht. Als zoon van een gefortuneerde predikant kon hij zich ook na zijn studie aan wetenschap blijven wijden, zonder dat dit hem aanvankelijk een inkomen opleverde. Buys Ballot was een veelzijdig man. Aanvankelijk was hij vooral in literatuur geïnteresseerd en studeerde hij klassieke talen, maar na enkele jaren stapte hij over naar de natuurwetenschappen.
Meer recensies lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Buys Ballot promoveerde in 1843 in Utrecht op een scheikundig onderwerp en werd al spoedig onbezoldigd lector in de geologie en theoretische scheikunde. Ook werd hij buitengewoon hoogleraar in de wiskunde en in 1849 publiceerde hij een boek waarin hij met een eigen deeltjestheorie kwam. Met deze theorie kreeg hij bij zijn collega’s geen voet aan de grond, waardoor Buys Ballot zich behoorlijk miskende voelde. Maar hij was niet iemand om bij de pakken neer te zetten en al spoedig stortte hij zich volledig op de meteorologie, een discipline die toen nog nauwelijks als wetenschap werd gezien.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Op een bolwerk van de Utrechtse stadswallen richtte Buys Ballot een astronomisch en meteorologisch observatorium in, dat hij voor het grootste deel uit eigen zak betaalde. Hij wist eerste minister Johan Rudolf Thorbecke ervan te overtuigen dat de vaartijd naar Nederlands-Indië met weken kon worden verkort als weergegevens en zeeroutes werden verzameld en geanalyseerd. Dat leidde in 1854 tot de oprichting van het Nederlands Meteorologisch Instituut (het huidige KNMI). Internationaal vermaard werd Buys Ballot met de naar hem vernoemde wet, die het verband tussen de rotatie van de aarde, luchtdruk en windrichting aangaf. Achteraf bleek hij niet de eerste te zijn die dit ontdekt had, maar toen was de Wet van Buys Ballot al ingeburgerd.
Buys Ballot was een onvermoeibaar en inventief onderzoeker. Hij gebruikte bijvoorbeeld in 1844 al een trein – een technologisch hoogstandje dat pas vijf jaar eerder zijn intrede in Nederland had gedaan – om het zogenoemde dopplereffect te bewijzen. In deze uitvoerige, maar zeer leesbare biografie schildert Dirk van Delft – die eerder boeken schreef over wetenschappers als Lorentz, Kamerlingh Onnes en Van Leeuwenhoek – een boeiend beeld van de natuurwetenschappen in het Nederland van de negentiende eeuw. Een eeuw waarin de verhouding van de mens tot de natuur fundamenteel veranderde.
Weer en wind. De man achter de Wet van Buys Ballot
Dirk van Delft
504 p. Prometheus, € 34,99
