Racist zijn is een keuze, zegt historicus Andrea Wulf

Forster werd in 1754 in de buurt van Danzig geboren en op zijn twaalfde door vader Reinhold meegesleept naar Engeland. Vijf jaar later zou hij, als beginnend natuuronderzoeker en tekenaar, James Cook vergezellen tijdens diens tweede grote ontdekkingsreis. Dat deed hij op last van zijn vader en mét zijn vader, drie jaar lang. Na terugkeer van hun schip de HMS Resolution schreef George het boek A Voyage Round the World. De Engelsen lagen aan zijn voeten, heetten de jonge wereldreiziger welkom in de prestigieuze Royal Society, maar zouden hem vervolgens net zo makkelijk bijzetten in de vergeethoek.

Op zijn vierentwintigste wierp Forster het juk van zijn vader af, keerde vanuit Engeland als beroemdheid terug naar Duitsland en werkte aan de universiteiten van Kassel en Mainz, met tussendoor een uitstapje naar Vilnius. Hij roerde zich nadrukkelijk in het intellectuele debat van de Verlichting. Maar de geschiedenis herhaalde zich. Ook de Duitsers zouden hem na aanvankelijke aanbidding in de ban doen. Hij vervreemde veel beroemde vrienden van zich, onder wie Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller.

Waarom wilden Engelsen en Duitsers op den duur niets meer van Forster weten?

‘In Engeland bekritiseerde Forster de witte suprematie die hij had gezien op zijn reizen. En dat bleef hij doen. Tsja, een Duitser die het machtige Britse rijk de les probeerde te lezen, kon natuurlijk niet populair blijven. Hij had bovendien last van de slechte reputatie van vader Reinhold, die met iedereen ruziemaakte. Reinhold lag slecht bij het hele Britse establishment. Daardoor vielen er voor de Forsters deuren in het slot.

In Duitsland werd George gezien als een verrader omdat hij voor de Franse Revolutie koos. Toen het Franse leger (destijds in oorlog met zowat alle buurlanden, red.) in 1792 zijn woonplaats Mainz bereikte, stichtte hij een Mainzer Republiek. Nadat hij het jaar daarop naar Parijs was afgereisd om aansluiting bij Frankrijk te bepleiten, kon hij niet meer ongestraft terug.

Daarbij moet ik wel aantekenen dat wetenschappers in Oost-Duitsland hem in de jaren vijftig van de vorige eeuw hebben herontdekt, juist vanwege zijn rol in de Franse Revolutie. Ze zochten revolutionaire helden. Dat leidde in de DDR tot een achttiendelige heruitgave van zijn werken.’

Met De Reiziger krijgt Forster zijn plaats terug in de geschiedenis van een biograaf die net als hij van Duitsland naar Engeland is verhuisd (en daar vooralsnog blijft). Wulf: ‘In Engeland begon ik narratieve non-fictie te lezen en dacht: wow, dit is wat anders dan zo’n droog Duits Sachbuch. In het Engelse history zit niet voor niks het woord story. Daar draait het voor mij om: verhalen vertellen.’

Was Forsters onbekendheid voor u als biograaf een zegen of een last?

‘Een zegen, absoluut. We neigen ernaar steeds op dezelfde mensen terug te vallen. Ik vind het onbekende veel interessanter. Dat biedt kans op een eigen ontdekkingsreis. Bij bekende personen weet je dat hun werken en brieven door de handen van veel historici zijn gegaan. Tenzij je iets geheel nieuws ontdekt, kom je dan al snel uit bij de vraag wat je nog kunt toevoegen.’

Hoe wist u dat deze onbekende genoeg te bieden had?

‘Ik kende Forster van mijn eerdere onderzoek naar de natuurvorser, ontdekkingsreiziger en tijdgenoot Alexander von Humboldt. Ik wist dat er dagboeken en heel veel persoonlijke brieven van hem waren. En echt, ik heb nooit eerder zulke brieven gelezen als de zijne. Hij laat zijn rauwe emoties zien, stelt zich kwetsbaar op. Je leest dat hij blij is, desperaat ongelukkig of verliefd. Hij schrijft over de moeilijke relatie met zijn vader en zijn echtgenote Therese. Bovendien durft hij zichzelf te corrigeren. Je komt erachter hoe zijn gedachten werken. Ik kon in zijn hoofd kijken.’

En wat zag u?

‘Ik ben niet in geschiedenis geïnteresseerd omwille van de geschiedenis, maar vooral als die betekenis heeft voor het leven van vandaag. Kunnen wij leren van Forster? Ik zag een 17-jarige jongen die op reis ging en terugkwam als man met een open blik op de mens en de mensheid, heel afwijkend voor zijn tijd. Hij leefde in een maatschappij die ten diepste racistisch was en ging de strijd aan. Tegenwoordig plegen we te zeggen: intolerantie en racisme waren onlosmakelijk verbonden met het wereldbeeld in de achttiende eeuw. Maar Forsters leven is het bewijs dat het om een keuze ging. En het is nog steeds een keuze om racist te zijn of niet. Het was en is geen onvermijdelijk lot.’

Welke rol speelde zijn wereldreis in die keuze?
‘De reis met Cook heeft hem gevormd. Onderweg waren de Maori in Nieuw-Zeeland de eerste inheemse mensen die hij ontmoette. Forster keek aanvankelijk als een arrogante Europeaan. Dat veranderde in zes weken tijd. Hij ontmoette andere inheemse volken, leerde ze kennen en bracht tijd met ze door, al was het soms maar kort, en pikte heel snel woorden op. Hij realiseerde zich dat andere culturen weliswaar andere waardesystemen hadden, maar dat het om medemensen ging, die gelijke rechten zouden moeten hebben.

Het reizen maakte van hem nog meer een outsider dan hij al was. George had geen roots. Hij zou nooit heel lang op één plaats zijn. Als hij ergens arriveerde, hoorde hij er eigenlijk niet bij. Dan word je, denk ik, vanzelf meer open-minded. Bovendien had hij nauwelijks erkend onderwijs genoten. Er was veel op zijn vader aan te merken, ook in de verhouding tot zijn zoon, maar de liefde van Reinhold voor kennis en avontuur heeft George een uitzonderlijke opleiding gebracht. Zijn vader sleepte hem overal mee naartoe en had – dat was bijzonder toen – een bibliotheek van 2500 boeken. Van jongs af aan las George veel. Maar hij werd niet, zoals zoveel studerende leeftijdsgenoten, in een ideologie geschoold. Zelf zei hij daarover: “Het staat me toe op een on-filosofische manier te filosoferen”.’

Wat laat hij ons na?
‘Ik zie hem als een licht dat uit de donkerte van de koloniale geschiedenis schijnt. Zijn overtuiging was: we zijn allemaal mensen, met elkaar verbonden, zonder een hiërarchie die gebaseerd is op huidskleur – iets wat bijvoorbeeld Immanuel Kant wel uitdroeg. Vertaal Forsters geloof in de gezamenlijke mensheid maar eens naar de tegenwoordige tijd, waarin we ons terugtrekken achter nationale grenzen, populistische politici een raciale agenda hanteren, er meer en meer polarisering ontstaat. Ik vind het moeilijk om te horen hoe we nu over immigranten praten. Het lijkt erop dat mensen minder en minder waard worden, geen medemens meer zijn. Forsters leven, zijn denken en handelen, is een reminder. Het mag als een cliché en sentimenteel klinken, maar hij herinnert ons aan het belang van kindness,menselijkheid.’

Forster trouwde in 1785 en kwam terecht in een – van haar kant – liefdeloos huwelijk. Hij stemde ermee in dat de grote liefde van zijn vrouw bij hen in huis kwam wonen. Behalve zijn kinderen baarde Therese daar ook de kinderen van haar minnaar. ‘George geloofde sterk in gelijkwaardigheid, ook die van man en vrouw. Hij was een feminist,’ zegt Wulf. ‘Hij zag Therese intellectueel echt als zijn gelijke. Ze was zijn vertrouweling. Nadat ze uit elkaar gingen bleef hij haar schrijven, bleef hij haar mening op prijs stellen.’

Hij stond op tegen de grote Kant, maar liet zich krenken door zijn vader en zijn echtgenote. Hoe valt dat te verklaren?

‘Door het hoofd aan de ene kant en het hart aan de andere. Botsen met collega-intellectuelen is iets anders dan omgaan met je naasten. Het kostte hem veel tijd om aan de donkere schaduw van zijn vader te ontsnappen. Reinhold bepaalde ruim twintig jaar van zijn leven wat George deed. Hij moest als 10-jarige mee naar Rusland, waar zijn vader toen werk kreeg, op zijn twaalfde mee naar Engeland, op zijn zeventiende op wereldreis. Zijn moeder bleef met de rest van het gezin steeds achter. George moest schrijven, tekenen, vertalen, de kost verdienen. 

Intussen vocht vader Reinhold met iedereen en in elke situatie. Dat leek bij George juist het tegenovergestelde teweeg te brengen. Hij sloeg met zijn neiging tot zelfverloochening door naar de andere kant van het spectrum, misschien wel te ver. Het werd in zijn huwelijk met de overspelige Therese een valkuil.’

Forster was gelukkig toen hij voor zijn huwelijk zeven weken doorbracht in Wenen. Toen hij daar arriveerde, was hij nog een beroemdheid; A Voyage Round the World was in diverse talen verschenen. Alle deuren gingen voor hem open, ook die van keizer Jozef II van het Heilige Roomse Rijk. Hij dineerde met Giacomo Casanova. ‘Wenen is het paradijs,’ joelde Forster.

Was zijn verblijf in Wenen een volgende ontdekkingsreis voor hem?

‘Voor mij was het in elk geval het leukste hoofdstuk om te schrijven. Er is een prachtig dagboek uit die tijd. Als hij reisde, hield hij dat goed bij. Forster was eerder vanuit Engeland naar Kassel gegaan, maar daar wachtte na zijn avontuurlijke leven met Cook een teleurstelling. Daar dreigde de saaiheid. Hij werd er hoogleraar, eentje met schulden: net als zijn vader kon George niet met geld omgaan. Toen kwam er een aanbod vanuit Vilnius. Als hij voor acht jaar tekende, ging hij goed verdienen en werden zijn schulden afbetaald.

Het kostte hem zeven maanden om in Vilnius te komen. Hij bleef een tijdje hangen in Wenen, waar hij dus geweldige weken beleefde. George was nog jong, had spannende verhalen meegebracht uit de Stille Zuidzee. Niet alleen de keizer, maar iedereen, van gravinnen tot wetenschappers, wilde hem ontmoeten. Hij ging van feest naar feest, had soms twaalf afspraken op een dag. Het was nog voor zijn huwelijk met Therese en hij sprong van vrouw naar vrouw. Je ziet hem dansen en plezier hebben. Zijn leven telde tal van depressieve periodes, maar in Wenen volgde het ene pleziertje op het andere.’

U bent hem deels nagereisd. Wat voegt dat toe aan het boek?

‘Ik hou ervan om de voetstappen van mijn protagonist te volgen. Voor mij is het essentieel. En, laat ik eerlijk zijn, schrijven is ook een geweldig excuus om op bijzondere plekken te komen. Ik duik eerst de archieven in en schrijf dan een lang, erg lang boekvoorstel. In dit geval honderdvijftig pagina’s, het kostte me twee jaar. Maar dan weet ik precies wat ik moet doen, waar ik moet zijn, wat belangrijk is voor het boek. De Stille Zuidzee zou een stevige plaats krijgen, vanwege de driejarige reis met Cook die Forsters blik op de wereld heeft bepaald. Dus ben ik daarheen getrokken. Het ging er mij om de landschappen te begrijpen, er gevoel bij te krijgen. In Nieuw-Zeeland wandelde ik vijf dagen in de natuur waar híj was, in hetzelfde langzame tempo waarin híj dat deed. Ik zag een wildernis zoals ik die nog nooit heb gezien, en probeerde me voor te stellen hoe vreemd het allemaal voor Foster moet zijn geweest. Terwijl ik zo onderweg was, las ik zijn dagboeken nog een keer en probeerde de omgeving door zijn ogen te zien. Zo beïnvloedt het reizen mijn boek op een subtiel niveau.’

Hij overleed in eenzaamheid. Had hij spijt van zijn keuzes?
‘Toen de Franse troepen in Mainz arriveerden, was Forster de stem van de revolutie geworden. Hij speechte in het openbaar, werd vicevoorzitter van de Mainzer Republiek. Maar eigenlijk was hij meer een hervormer dan een revolutionair. Hij dacht en hoopte geruime tijd dat er in het starre Duitsland ook zonder revolutie grote veranderingen mogelijk zouden zijn.

Toen hij vervolgens in 1793 in Parijs arriveerde, rolden daar de koppen. Het kwam als een schok. Dit was niet zíjn soort revolutie. Maar na de eerste schok bedacht hij dat het alternatief, dwingelandij van een despoot, nog altijd veel erger zou zijn.

Vergeet niet: hij was als 10-jarige met zijn vader in Rusland gegaan en zag daar hoe Duitse kolonisten, die nota bene waren uitgenodigd door tsarina Catharina de Grote, werden misbruikt, in holen moesten leven. Vanaf dat moment ontwikkelde de gelijkheidsgedachte zich in hem. In de Stille Zuidzee zag hij meer egalitaire samenlevingen. Overal waar hij kwam, keek hij naar de relatie tussen heerser en volk.

Zo ook tijdens een eerdere reis naar Parijs, in 1790 met Von Humboldt. Daar zag hij hoe Lodewijk XVI de schop pakte, een kruiwagen met zand vulde en applaus oogstte. De koning leek één met zijn volk. Naïef? Ja, je kunt George zeker kwalijk nemen dat hij tegenover de Franse Revolutie een naïeve houding heeft aangenomen.’

Weet u waar de resten van Forster zijn gebleven?
‘Ze zullen ergens in Parijs liggen. We hebben een brief van een vriend die uitleg geeft over de laatste dagen van George, maar daarin staat niets over een begraafplaats.’

Welk gevoel overheerst als u op hem terugkijkt?

‘Absoluut de bewondering. Hoewel zijn leven treurige kanten kende, was het een kort maar ten volle geleefd leven. Generaals komen na een veldslag thuis en gaan dan jarenlang bij de open haard zitten. Wat moet je daar als biograaf over schrijven? Bij Forster was het leven een en al kennis en avontuur. Maar de belangrijkste reden voor mijn bewondering: als kind van zijn tijd was hij in staat om de ketenen van de vooroordelen te breken. Hij volgde niet de kudde. Hij zag mensen als gelijken, wilde ze begrijpen. George Forster stond op voor zijn idealen.’