Sinds het begin van de oorlog in Oekraïne waarschuwt Zelenski al voor een ‘vijfde colonne’ in Kiev: Russische cellen zouden op activering wachten om toe te slaan. Andersom spreekt ook president Poetin over een vijfde colonne. Russen die tegen de oorlog zijn werken heimelijk voor Oekraïne en willen hun eigen land uithollen, zegt hij.
Ook in andere westerse landen is het een beladen begrip. Politici van Forum voor Democratie zijn ervan beschuldigd voor de Russen te werken, en PVV-leider Geert Wilders deed in 2019 een oproep om Denk uit de Tweede Kamer te weren omdat het een vijfde colonne van de Turkse regering zou zijn. In 2022 werd PVV-lid en huidig minister Marjolein Faber nog het woord ontnomen bij de Algemene Politieke Beschouwingen toen ze naar Ruttes kabinet wees en zich afvroeg of ‘de vijfde colonne niet eigenlijk achter de regeringstafel zit.’
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Het idee van een vijfde colonne stamt uit de Spaanse Burgeroorlog en wordt sindsdien gebruikt om groepen in de samenleving verdacht te maken, vertelt docent militaire geschiedenis Samuël Kruizinga. ‘Het is retoriek over een vage en ongrijpbare vijand, die de weg vrijmaakt voor extreme maatregelen.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Waar komt de uitdrukking ‘vijfde colonne’ vandaan?
‘De ontstaansgeschiedenis is in nevelen gehuld. De term werd gemunt tijdens de Spaanse Burgeroorlog, maar niemand weet door wie. Een van de generaals van de Spaanse opstandelingen zou hebben gezegd dat hij met vier colonnes op weg was naar Madrid, de stad die op dat moment in handen was van de linkse regering. Hij voegde daaraan toe dat er in Madrid al een vijfde colonne zat, die klaar was om toe te slaan zodra de opstandelingen arriveerden.’
‘Het is onduidelijk welke generaal de uitspraak zou hebben gedaan: volgens sommigen was het Emilio Mola, anderen schrijven het toe aan Queipo de Llano. Het valt niet te verifiëren, want het citaat is nergens terug te vinden. De uitdrukking kan ook begonnen zijn als waarschuwing tegen de Spaanse opstandelingen, want de eerste bron waarin het genoemd wordt is een communistische krant. Die riep Madrilenen op om op te letten of hun stadsgenoten wel zuiver op de graad waren en geen lid van een vijfde colonne.’
Zorgde die waarschuwing voor onrust?
‘Zeker. In Madrid brak een fase van contraterreur aan. Linkse knokploegen gingen op zoek naar Spanjaarden die heimelijk de opstandelingen steunden. Het werd ook als argument gebruikt om religieuze instituten aan te vallen: die zouden deel uitmaken van zo’n vijfde colonne. Natuurlijk waren er mensen die sympathie hadden voor de andere kant, maar van een samenzwering was geen sprake.’
Linkse knokploegen gingen op zoek naar Spanjaarden die heimelijk de opstandelingen steunden
‘Het begrip werd daarna een verwijzing naar een onherkenbare vijand in de samenleving. Die betekenis nam een grote vlucht tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Groot-Brittannië ging het gerucht dat de Franse nederlaag van 1940 te wijten was aan een defaitistische vijfde colonne die de oorlogsinspanning had gesaboteerd. En in Nederland werd de term tegen de NSB gebruikt. Toen de Duitsers in 1940 binnenvielen, werden veel NSB’ers preventief opgepakt uit angst dat zij een vijfde colonne vormden.’
Was die vrees terecht?
‘Een vijfde colonne impliceert een vooropgezet plan van een groep die wacht op een vorm van activering. De NSB was in mei 1940 strikt genomen neutraal. Zeker bij de partijleiding bestond er grote sympathie voor het naziregime, maar de partij zette haar leden tijdens de meidagen niet aan tot collaboratie. Pas later ging de NSB officieel over tot samenwerking met de bezetters.’
Wat maakt het idee van een vijfde colonne zo effectief als propaganda?
‘Het is taalgebruik waarmee je een minderheid collectiviseert en militariseert. Hoewel het begrip pas in de jaren dertig werd gebruikt, zie je die trend al veel eerder. Het idee van een vijandig element in de samenleving was vaak een argument voor Jodenvervolging.’
‘Politici gebruikten waarschuwingen voor een vijfde colonne om groepen weg te zetten als vage en ongrijpbare vijand, want dit soort retoriek maakt extreme maatregelen mogelijk. Na de aanval op Pearl Harbour werden ideeën over een vijfde colonne gebruikt om Japanse Amerikanen vast te zetten. En in de jaren vijftig stond het aan de basis van het McCarthyisme: communisten moesten hard worden aangepakt, want ze zouden geheime cellen vormen die op een signaal uit Moskou wachtten om de wereldrevolutie uit te roepen.’
‘Waarschuwingen over vijfde colonnes duiken nog steeds op − Wilders gebruikt het veelvuldig. Het is typisch taalgebruik dat past bij het wij-zij-denken en is een signaalwoord geworden: deze mensen lijken op ons, maar zijn niet als wij. Ze doen normaal, maar zijn heimelijk bezig om ons aan de vijand te verkopen. Het heeft niets meer te maken met werkelijke colonnes zoals in de Spaanse Burgeroorlog. Eigenlijk is de term tot nu toe alleen maar misbruikt.’
