Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief Icho-Go (1944) en het Sovjet-offensief Augustusstorm (1945) krijgen niet de aandacht die ze verdienen. Sinoloog en historicus Hans van de Ven, hoogleraar aan de University of Cambridge en Peking University, schreef daarom het boek Bloedrode dageraad, dat ons perspectief verbreden moet.
Want voor miljoenen mensen in Azië was de Tweede Wereldoorlog niet zozeer een strijd tegen Japan, maar vooral een kans om zich te bevrijden van het eeuwenoude koloniale juk van de Britten, de Fransen en de Nederlanders. De Japanse nederlaag leidde dan ook niet tot een herstel van de status quo ante bellum, maar tot een onomkeerbare herschikking van de geopolitieke verhoudingen. India en Pakistan werden in 1947 onafhankelijk, Indonesiërs wisten in 1949 de Nederlanders definitief hun land uit te jagen en in China wonnen de communisten de burgeroorlog.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Veel van die verhalen zijn wel bekend, maar de kracht van Van de Ven is dat hij er een grote synthese van maakt. De hongersnoden in Bengalen en Java stonden niet los van elkaar, maar hadden alles te maken met de enorme economische inspanningen die deze perifere gebieden moesten leveren voor de strijdende partijen, waardoor veel tekorten ontstonden. Ook in China werd in de Tweede Wereldoorlog veel honger geleden.
Antikoloniale activisten konden op verschillende manieren reageren op de Japanners. Sommigen besloten hen opportunistisch als bevrijders te zien, zoals Soekarno en de Indiase onafhankelijkheidsstrijder Subhas Chandra Bose. Anderen wantrouwden de imperialistische bedoelingen van de Japanners, maar stelden zich niettemin niet ondubbelzinnig prowesters op, omdat onafhankelijkheid hun doel was en alles niet bij het oude mocht blijven.
Het boek eindigt niet in 1945 of 1949, maar pas in 1955 met de conferentie van Bandung. De grote sterren van deze bijeenkomst waren gastheer Soekarno, de Indiase president Jawaharlal Nehru en de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Zhou Enlai. Bandung liet zien dat Azië ingrijpend was veranderd. In plaats van een door Europese mogendheden gedomineerd werelddeel was Azië een regio van natiestaten geworden, die meer dan de helft van de wereldbevolking vertegenwoordigden. De wereld zou nooit meer hetzelfde zijn.
Bloedrode dageraad. De Tweede Wereldoorlog en de geboorte van het moderne Azië
Hans van de Ven
400 p. Nieuw Amsterdam, € 34,99
