Home Dossiers Middeleeuwen Olga van Kiev: een wrede heilige

Olga van Kiev: een wrede heilige

  • Gepubliceerd op: 23 januari 2023
  • Laatste update 24 jan 2023
  • Auteur:
    Steven de Boer
  • 11 minuten leestijd
Olga van Kiev portret.
Cover van
Dossier Middeleeuwen Bekijk dossier

In de geschiedenis van Kiev speelt de heilige Olga een sleutelrol. Ze was in de tiende eeuw de eerste heerser van het Kievse Rijk die zich bekeerde tot het christendom. Daarom staat ze binnen de Russisch-orthodoxe kerk nog altijd op een voetstuk. Maar ze is misschien nog bekender vanwege haar verschrikkelijke wraakacties.

Toen Olga van Kiev rond 945 een gezantschap van Drevljanen in haar stad ontving, behandelde ze hen met alle egards en beloofde ze hun een groot publiek eerbetoon. De volgende dag werden de rijkelijk uitgedoste Drevljanen in hun boten naar de stad gedragen. Daar wachtte hun geen hommage, maar een diepe kuil, waar ze met boot en al in werden geworpen. Olga keek nog even in de kuil en vroeg of het eerbetoon naar hun smaak was, waarna de Drevljanen levend werden begraven.

Het is een van de kleurrijkste passages in de Nestorkroniek, de oudste en belangrijkste bron voor de geschiedenis van het Kievse Rijk: de vroegmiddeleeuwse voorloper van het huidige Rusland, Oekraïne en Belarus. Het werk werd rond 1113 voltooid door de monniken van het Holenklooster van Kiev, en beschrijft hoe de heersers van Kiev een wankel verbond van heidense stammen samensmeedden tot een verenigde, christelijke staat.

Meer lezen over Oekraïne? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in uw inbox.

Olga is in de kroniek een opvallende verschijning tussen mannelijke heersers als Oleg de Wijze en Vladimir de Grote, en niet alleen omdat ze een vrouw is. Het begraven van het gezantschap was slechts een voorproefje; Olga’s wraak op de Drevljanen was nog lang niet compleet. Wie was deze onverbiddelijke vrouw? En waarom was ze zo wraakzuchtig?

Fatale collecte

Er is weinig bekend over Olga’s vroege leven. Het jonge Kievse Rijk waarin ze leefde kende nog nauwelijks een literaire traditie, laat staan dat vrouwen daarin participeerden. De belangrijkste bron is de Nestorkroniek, al is die vele generaties na Olga’s levensloop opgesteld. De kroniek meldt dat ze geboren is in Pskov, een stad in de buurt van de Russisch-Estse grens. Ze trouwde met prins Igor, die in 912 de Kievse troon besteeg.

Debat over herkomst

De academische discussie over de stichters van het Kievse Rijk kent twee kampen. De noormanisten stellen dat de Roes uit Scandinavië kwamen en de anti-noormanisten beweren dat de Roes Slaven waren. Logischerwijs kent het debat een nationalistische dimensie. Het anti-noormanisme wordt traditioneel vooral in Rusland gepredikt, en werd gesteund door de Sovjets. Maar de noormanisten leveren de betere argumenten. Zij wijzen op een verwantschap tussen het woord ‘Roes’ en het Finse Ruotsi (‘Zweden’). Bovendien komen de namen van de eerste Roes-vorsten uit het Oudnoors (Olga = Helga). Ook archeologische vondsten duiden op een Scandinavische oorsprong.

Igor spande zich tijdens zijn regeerperiode in om naburige stammen aan zijn heerschappij te onderwerpen. Overwonnen stammen werden verplicht tribuut te betalen. Elke winter maakte de vorst van Kiev een collecteronde (de poliudie) om de buit binnen te halen. Hier betreden de weerbarstige Drevljanen het verhaal. Zij riepen volgens de Nestorkroniek de toorn van Olga over zich af met een onvergeeflijke daad.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €3,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Het begon ermee dat de Drevljanen weigerden nog langer tribuut te betalen aan haar echtgenoot. Igor sloeg de opstand neer en legde de Drevljanen een hogere belasting op. De Nestorkroniek vertelt hoe Igor en zijn gevolg in 945 naar de stam reisden om een uitzonderlijk grote tribuut te verzamelen. Op de terugweg was Igor nog steeds niet tevreden, en besloot terug te keren om nóg meer te eisen. Toen de Drevljanen dit te weten kwamen, legden ze een hinderlaag en vermoordden hem. Volgens de geschiedschrijver Leo de Diaken deden ze dit op gruwelijke wijze: ze bogen twee berkenbomen om, bonden Igors benen eraan vast, en lieten de bomen weer omhoogschieten, waardoor zijn lichaam uit elkaar werd getrokken.

Vikingveroveraars

Het tribuutsysteem dat Igor zijn leven kostte, was een belangrijke inkomstenbron voor de vorsten van Kiev. In de lente werden de verzamelde goederen via de Dnjepr naar de Zwarte Zee getransporteerd, om uiteindelijk in Constantinopel verhandeld te worden. De aanzienlijke opbrengsten stroomden in de schatkist van de Ruriken, de heersende dynastie. Hun naam was ontleend aan de grondlegger Rurik, die in de Nestorkroniek Igors vader wordt genoemd.

Olga van Kiev laat gezanten verbranden.
Op bevel van Olga worden gezanten van de Drevljanen in het badhuis verbrand. Illuminatie uit de vijftiende-eeuwse Radziwillkroniek.

Rurik en zijn opvolgers behoorden tot de Roes, een groep die waarschijnlijk uit Scandinavië kwam en zich vanaf de achtste eeuw vestigde in het gebied dat nu ruwweg Europees Rusland, Oekraïne en Belarus beslaat. Deze regio werd in de vroege Middeleeuwen bevolkt door verschillende Finse, Baltische, Oost-Slavische en Turkse stammen, die woonden in landschappen variërend van toendra tot steppe tot bosgebied. Een uitgebreid rivierennetwerk verbond deze diverse gebieden en maakte het mogelijk om handelswaar van Noord-Europa naar de grote rijken van het Nabije Oosten te vervoeren: het Byzantijnse Rijk en het Islamitische Kalifaat. De Roes stichtten aan deze rivieren handelsposten en ruilden vachten, honing, barnsteen en slaven voor zijde, kruiden en kostbare zilvermunten (dirhams) uit Constantinopel en Bagdad.

Om de toegang tot goederen en handelsroutes veilig te stellen, begonnen de Roes staatjes te vormen. De overlevering wil dat de Viking-hoofdman Rurik over al deze kleinere staatjes ging regeren. Volgens de Nestorkroniek werd Rurik in 862 door oorlogvoerende Slaven en Finnen uitgenodigd om orde op zaken te stellen. Ruriks opvolger Oleg onderwierp de Oost-Slavische stammen aan de Dnjepr en veroverde rond 880 Kiev, dat hij uitriep tot ‘moeder der Russische steden’, aldus de chroniqueurs. Zo werden de Ruriken de grondleggers van een nieuw rijk.

Olga van Kiev liet 5000 Drevljanen afslachten

In de tijd van Olga hadden de Ruriken nog geen volledige controle over de vele stammen die hun rijk bevolkten. De opstand van de Drevljanen laat goed zien hoe het kon misgaan. Het was dus niet alleen uit persoonlijke wrok dat Olga moest ingrijpen. Na de dood van Igor zou ze als regentes hebben opgetreden voor haar minderjarige zoon Svjatoslav, en dus was het haar verantwoordelijkheid om de Drevljanen aan te pakken. De manier waarop ze dit deed heeft legendarische proporties gekregen. De Nestorkroniek geeft een gedetailleerd en kleurrijk verslag van de draconische wraakacties die Olga tegen de Drevljanen ondernam. Het is waarschijnlijk niet echt zo gegaan, maar de beschrijving geeft goed weer hoe Olga in de herinneringscultuur bekendstaat.

De ambassadeurs die door Olga levend werden begraven, waren gekomen om haar te vragen met prins Mal, de leider van de Drevljanen, te trouwen. Nadat ze met deze ongelukkige bezoekers had afgerekend, vroeg Olga de Drevljanen om hun voornaamste mannen te sturen, zodat die haar naar Iskorosten, hun hoofdstad, konden begeleiden. Eenmaal in Kiev gearriveerd, werden deze notabelen uitgenodigd om een bad te nemen. Toen de Drevljanen in het badhuis waren, liet Olga het in brand steken, waardoor ze levend verbandden. Vervolgens reisde Olga naar de hoofdstad van de Drevljanen, waar een groot feestmaal werd gehouden ter ere van haar overleden echtgenoot. Toen haar gastheren beschonken genoeg waren, gaf Olga opdracht ze te vermoorden. In het bloedbad zouden 5000 Drevljanen zijn afgeslacht.

“Olga liet de ambassadeurs levend begraven”

Nu was het tijd om het karwei af te maken. Olga keerde terug naar Kiev en verzamelde een leger om de overlevenden mee aan te vallen. Om Iskorosten in te nemen bedacht ze een list. Als de Drevljanen uit elk huis drie duiven en drie mussen brachten, zou Olga ze verder met rust laten. Toen de vogels geleverd waren, beval Olga haar soldaten om aan elke een bundeltje zwavel vast te maken. ’s Nachts vlogen de vogels terug naar hun nesten en zetten daardoor de stad in lichterlaaie. De overlevenden liet Olga gevangennemen. Sommigen werden gedood, anderen als slaaf weggegeven. De rest bleef achter om een forse belasting te betalen.

Olga van Kiev: vrouw van woorden

Hoe valt deze passage in de Nestorkroniek te interpreteren? Het motief van de rouwende weduwe op oorlogspad is niet onbekend in de middeleeuwse literatuur. Olga’s wraakacties lijken bovendien op heidense dodenrituelen: het begraven van de Drevljanen in hun boten, bijvoorbeeld, doet denken aan een Viking-scheepsgraf.

Het beschreven gedrag van Olga kan misschien ‘onvrouwelijk’ lijken in de context van de vroegmiddeleeuwse maatschappij, toch schond ze de heersende normen niet. Vrouwen waren uitgesloten van de militaire arena, maar werden geacht hun intellectuele en verbale kwaliteiten in te zetten. Dit is wat Olga in de Nestorkroniek doet: ze vleit en bedriegt de Drevljanen met haar woorden, maar laat het fysieke geweld over aan anderen.

Zoon van Olga van Kiev.
Svjatoslav, de zoon van Olga van Kiev, komt terug na een succesvolle expeditie tegen de Petsjenegen. Schilderij door Ivan Akimov, 1773.

De passage past bovenal in het verhaal dat de monniken van het Holenklooster wilden vertellen over de ontwikkeling en kerstening van het Kievse Rijk. Door de Drevljanen te verslaan, beschermde Olga haar rijk tegen buitenlandse verovering. Zo kon Gods plan om de Roes te kerstenen op de lange termijn doorgang vinden. Olga zou later een sleutelrol spelen in dit plan.

Bekering van Olga van Kiev

Nu Olga de Drevljanen onder de duim had, wilde ze als regentes de macht van de Ruriken consolideren. Ze besloot het tribuutsysteem dat haar echtgenoot fataal was geworden te hervormen. De collecteronde langs onderworpen stammen berustte te veel op wederzijds vertrouwen en de welwillendheid van stamhoofden. Bovendien bracht het de vorst van Kiev in een kwetsbare positie. Olga verving dit grillige systeem daarom door een netwerk van administratieve centra (pogosti), bemand door haar eigen ambtenaren, die een standaardbelasting oplegden aan de stammen. Zo waren de heersers in Kiev verzekerd van vaste inkomsten. Bovendien droegen de pogostibij aan centralisatie van het staatsgezag.

Ook een gedeelde religie kon een katalysator voor centralisatie zijn. Op dat moment hingen de meeste inwoners van het Kievse Rijk nog een verscheidenheid aan heidense geloven aan. Zo vereerden de Slaven de dondergod Perunu en communiceerden Finse sjamanen met diergeesten. Olga koos een nieuwe religie voor haar onderdanen, die hen zou verenigen onder één God: ze liet zich dopen door de patriarch van Constantinopel.

Het is onduidelijk wanneer Olga precies naar de Byzantijnse hoofdstad reisde, maar het moet ergens rond 955 zijn geweest. Volgens de Nestorkroniek was keizer Constantijn VII zo gegrepen door haar schoonheid en intellect dat hij haar vroeg zijn stad samen met hem te regeren. Olga antwoordde dat ze een heiden was, dat ze dus eerst gedoopt zou moeten worden, en dat de keizer de doop zelf maar moest uitvoeren. Dit deed de keizer, samen met de patriarch, waarbij hij zelf als peter optrad. Olga kreeg de doopnaam Helena, naar keizerin Helena Lekapena. Na de doop herinnerde de keizer Olga aan zijn huwelijksaanzoek, waarop Olga hem erop wees dat een huwelijk tussen peetvader en -dochter onwettig is. ‘Olga, je bent me te slim af,’ verzuchtte de keizer toen.

“Keizer Constantijn VII was gegrepen door haar schoonheid en intellect”

Opnieuw benadrukken de chroniqueurs Olga’s listigheid. Net als bij haar wraak op de Drevljanen ontkomt ze op sluwe wijze aan een huwelijk waarmee een buitenlandse heerser macht over haar rijk zou kunnen uitoefenen.

Door zich te bekeren tot het orthodox-christelijk geloof versterkte Olga de relaties met het Byzantijnse Rijk, de belangrijkste handelspartner van Kiev. Bovendien voorkwam ze dat Kiev diplomatiek geïsoleerd raakte in een steeds christelijker Europa. En zoals eerder genoemd zou een christelijke staatskerk de centralisatie van het Kievse Rijk bevorderen.

Nieuwe staatskerk

Die staatskerk zou er in Olga’s leven niet komen. Blijkbaar kreeg ze daarvoor geen steun van de Byzantijnen. Ook de bekering van haar onderdanen wilde nog niet vlotten. Olga vroeg de Rooms-Duitse keizer Otto I om een bisschop te benoemen voor het Kievse Rijk, maar dat kon alleen de paus doen. Wel stuurde Otto de missiebisschop Adalbert van Maagdenburg naar Kiev, maar die boekte geen succes. Olga kon zelfs haar eigen zoon Svjatoslav niet warm maken. ‘Mijn mannen zouden me uitlachen,’ zou die hebben gezegd.

Wraakzuchtige vrouwen

De middeleeuwse literatuur staat bol van de genadeloze vrouwen. In het Nibelungenlied, een dertiende-eeuws heldenepos, probeert prinses Kriemhilde de moordenaars van haar echtgenoot levend te verbranden in een banketzaal, en onthoofdt ze een van hen eigenhandig. In de Edda, een verzameling liederen uit middeleeuws IJsland, geeft Guðrún haar echtgenoot zijn eigen kinderen te eten, uit wraak voor de moord op haar broers. Ze voert hem dronken, doodt hem in zijn bed, en steekt zijn huis in brand. En in de Ynglingatal, een Viking-saga, wurgt Skjalf de moordenaar van haar vader met zijn eigen torque.

In 962 werd Svjatoslav meerderjarig, en toonde al snel dat hij het oorlogstemperament van zijn vader had. Terwijl haar zoon op veldtocht was, overzag Olga het dagelijks bestuur en verzorgde haar kleinkinderen, onder wie Vladimir, de latere troonopvolger. Svjatoslav breidde het rijk uit naar het zuiden en oosten, maar maakte het daarbij zo bont dat hij de wrok van de Byzantijnen over zich afriep. Die betaalden de Turkse Petsjenegen om Kiev aan te vallen. Tijdens de belegering in 968 moesten Olga en haar kleinkinderen per boot over de Dnjepr vluchten. Svjatoslav verdreef de Petsjenegen. Niet lang daarna stierf Olga. Volgens haar wens werd ze met christelijke riten begraven.

Pas onder Vladimir werden Olga’s ambities gerealiseerd. Aan het begin van zijn regeerperiode was Vladimir nog een standvastig heiden, maar rond 988 bekeerde hij zich als onderdeel van een pact met de Byzantijnse keizer Basileios II: in ruil voor militaire steun mocht hij trouwen met de zus van de keizer, Anna. Vladimir stichtte een nieuwe staatskerk, wierp afgodsbeelden de Dnjepr in, en legde de inwoners van het rijk het orthodoxe geloof op.

Maar de invloed van zijn grootmoeder moet niet onderschat worden. Het was de intelligente Olga die zich als eerste heerser van Kiev tot het christendom wendde, en de aanzet gaf tot de eenwording van haar rijk onder één God. Niet voor niets is ze de eerste vrouwelijke heilige in de Russisch-orthodoxe kerk.

Meer weten:

  • A History of Women in Russia (2012) door Barbara Evans Clements plaatst Olga in haar tijd.
  • Nestorkroniek (2015) door Hans Thuis is de eerste volledige Nederlandse vertaling.
  • Een geschiedenis van Rusland (2015) door J.W. Bezemer en Marc Jansen behandelt de Ruriken als stamvaders van het land.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 2 - 2023

Meer over Oekraïne

Horen Rusland en Oekraïne bij elkaar?
Horen Rusland en Oekraïne bij elkaar?
Artikel

Horen Rusland en Oekraïne bij elkaar?

Ontstond het huidige Rusland duizend jaar geleden rond Kiev? Daarover verschillen de Russen en de Oekraïners van mening.

Lees meer
‘In Oekraïne ontstaan enclaves van barbarij’
‘In Oekraïne ontstaan enclaves van barbarij’
Artikel

‘In Oekraïne ontstaan enclaves van barbarij’

Platgebombardeerde steden, massamoorden en verkrachtingen. Het Russische leger trekt een spoor van ellende door Oekraïne. Wat valt er te zeggen over de soldaten die dit vuile werk opknappen? Socioloog Abram de Swaan bestudeerde genocidale regimes voor zijn boek Compartimenten van vernietiging (2014). Ook schreef hij Tegen de vrouwen (2019), over de agressie waarmee mannen op...

Lees meer
‘Poetin heeft niets geleerd’
‘Poetin heeft niets geleerd’
Interview

‘Poetin heeft niets geleerd’

De Britse historicus Richard Overy typeert in zijn nieuwste boek Blood en Ruins de Tweede Wereldoorlog als een imperiale oorlog. Duitsland, Italië en Japan wilden net zulke grote wereldrijken vergaren als Groot-Brittannië en Frankrijk. Het gevolg: dood en destructie op ongekende schaal. Waarom noemt u de Tweede Wereldoorlog de ‘Grote Imperiale Oorlog’ en waarom begon...

Lees meer
Collaboreerden Oekraïners massaal tijdens de oorlog?
Collaboreerden Oekraïners massaal tijdens de oorlog?
Artikel

Collaboreerden Oekraïners massaal tijdens de oorlog?

Volgens Poetin wordt Oekraïne geregeerd door neonazi’s en moest hij zijn leger sturen om het land te ‘denazificeren’. Veel Russen geloven hem, omdat Oekraïense nationalisten tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerden met de Duitse bezetter. Wat het Kremlin echter niet vertelt, is dat nog veel meer Oekraïners tegen het fascisme vochten. Op 17 september 1939 viel...

Lees meer